¿Qué significa ética?

Carlo R. Sabariz

En una sociedad que se autodefine como sociedad de la información y el conocimiento, llama la atención, que entre tantas discusiones, proclamas, algarabías, disquisiciones y debates múltiples, se hable tan poco de ética.

No está de más que empecemos por recordar la diferencia entre moral y ética. Ambas palabras provienen de la misma voz del griego antiguo, «ethos», que significa «costumbre», por lo que en principio ambas pudieran entenderse como la ciencia o el saber de las costumbres. Sin embargo, ya desde su inicio en Grecia significan cosas diferentes. La moral está formada por los valores y normas en base a los cuales un individuo o una sociedad guían su conducta. Hay moral más o menos expresa o consciente en toda forma de vida social humana. Es algo dado, un hecho indiscutible, que los individuos asimilan a través del proceso de socialización. Por su parte, la ética es el examen crítico de estos valores y normas de la moral. Es una actitud y un esfuerzo que comparte con la filosofía, el cuestionamiento crítico de lo dado, y es una práctica, el ejercicio reflexivo de repensar estos principios de conducta y convivencia. Tampoco se trata de tirar abajo todos los principios de la moral, no, se trata de discutirlos y depurarlos.

Ahora bien, vemos cómo desde hace tiempo y cada vez con más fuerza, lo económico y su lenguaje van invadiendo todas las esferas de la realidad. Hablábamos de moralidades y ética, en este caso lo preciso es hablar de a-moralidad, es decir, de ausencia de principios y valores que regulen la conducta. La razón del capital parece no tener freno ni límites, no le interesan los fines, no le interesa lo humano, sólo persigue minimizar los costes y maximizar los beneficios materiales. Por eso su preocupación se centra en los medios, en los instrumentos para la consecución pronta y eficaz de su único fin. Por eso no hay discusión sobre los fines, y sí debate en cómo llegar a los consumidores, cómo mejorar la productividad y la competitividad a nivel macroeconómico, qué medidas implementar, qué estrategias de marketing poner en marcha, cómo entrar en este o aquel mercado, etcétera. Lo que importan son los medios y es por esto que decimos que la razón capitalista opera como mera razón instrumental.

En nuestro contexto, es curioso ver cómo la derecha que dirige ahora este país profesa un conservadurismo reaccionario en lo que se refiere a las costumbres, y por contra, defiende un liberalismo privatizador en el ámbito económico. Más acá de las imposiciones presupuestarias de Bruselas, pienso que tienen una idea muy clara de cómo quieren gestionar lo público y ello se hace elocuente en el espacio de la educación. El hecho de nombrar a un profesor del departamento de “Organización de Empresas y Marketing” de la Universidad de Vigo como conselleiro de Cultura, Educación y Ordenación Universitaria, y a un señor especialista en sondeos de opinión y cálculo de audiencias, consultor del BBVA en los últimos años, como ministro de Educación y Cultura en Madrid, no hace pensar en que tengan mucho interés en potenciar una escuela pública, laica y humanista.

En el anteproyecto de la ley orgánica de educación (LOMCE) que el ministerio ha hecho público hace tres meses se aprecia desde la primera línea cómo lo económico se introduce de lleno en el ámbito educativo. El texto comienza: «La educación es el motor que promueve la competitividad y el nivel de prosperidad de un país». Entiéndase prosperidad como PIB del país. Y a continuación: «Mejorar el nivel educativo de los ciudadanos supone abrirles las puertas a puestos de trabajo de alta cualificación, lo que representa una apuesta por el crecimiento económico y por conseguir ventajas competitivas en el mercado global». El texto está impregnado de términos económicos: competitividad, input-output, empleabilidad, niveles de inversión, etc. El primer artículo concluye: «Esta ley orgánica es el resultado de un diálogo abierto y sincero con toda la comunidad educativa». Días después de la publicación de este anteproyecto, el señor Wert admitió que la Iglesia había sido el único ente consultado.

Preguntémonos: ¿Qué valores debe defender y promover la educación pública? ¿Debe jugar la ética un papel relevante dentro de una sociedad?

Publicado no Progreso 12-1-2013

Escola e mercado

Mª Isabel Sánchez Corral

            Houbo un tempo no que mestres e profesorado debatiamos concienzudamente sobre o papel da escola na sociedade e o seu efecto no individuo, no noso alumnado.

            O debate centrábase en dar resposta á pregunta de se a escola emancipaba ao ser humano ou, pola contra, reproducía o sistema. En cambio, hoxe en día esa gran cuestión substituiuse por unha preocupación entre os docentes ben distinta: a de se sacamos ao noso alumnado ben preparado para o mercado laboral.

            A escola como parte da sociedade e reproductora da mesma, atópase ante unha situación contradictoria: por unha banda, é un reducto desde onde se transmiten coñecemento e valores; e por outra, está sendo absorbida polo mercado. Esta escola, que dentro do propio sistema  foi quen de transmitir cultura, saber e virtudes non certamente capitalistas, permitía que das nosa aulas saíse un alumnado crítico, demandando máis cultura, máis participación, máis democracia. Sendo mellorable, resistía os embates da continua imposición do mercado como medida de todas as cousas, arraigada nun forte espírito ilustrado.

            Pouco a pouco foron introducindo os parámetros do neoliberalismo, expresión última do capitalismo. O profesorado foi sorteando obstáculos materiais e morais, intentando transmitir algo dese espírito ilustrado e de civismo. Sen embargo, unhas veces por inercia e outras por simple afán de mellora, acabamos falando de competencias e alumnado competente, de eficacia e alumnado emprendedor, de rendabilidade e dos mellores resultados en non se sabe que ranking, de regulación, de xestión, de financiamento, de prestación de servizos, de competitividade... a tan recurrida “competitividade”.

            A escola ten que estar viva e nese anhelo sempre busca mellorar, aspecto este que se aproveita interesadamente, xunto aos distintos problemas educativos, para dar solucións mercantilistas de carácter neoliberal. Os intelectuais neoconservadores defenden unha “volta” a maiores niveis de esixencia e a unha suposta “cultura común” que Silvio Berlusconi xa resumía co lema das tres ies: Inglese, Internet, Impresa. El denominábao “as tres estrelas polares” da política educativa. Non cabe dúbida que queda condensada neste lema a aplicación do ideario neoliberal.

            A pretensión é crear as condicións para aumentar “a competitividade”, as ganancias e a disciplina, intentando que voltemos a un pasado baseado nunha imaxe idealizada da escola, a familia e o fogar.

            Esquecen, ou de feito abandonan, a idea de que a educación debe estar ao servizo do desenvolvemento integral dos seres humanos; que debe formar a cidadáns e cidadás críticos con capacidade para ler, intervir e transformar a realidade que lles toca vivir. Pola contra, promóvese un modelo educativo cuxa prioridade é a súa utilidade para as necesidades do mercado e para homoxeneizar e integrar aos que se educan nun pensamento pragmático, acrítico, aceptable socialmente.

            Estas políticas educativas neoliberais implántanse en todo o planeta. Reformas similares, aínda que en tempos, lugares e formas diferentes, evidencian un mesmo obxectivo: a privatización da escola. E non só se privatiza abrindo a educación aos mercados, rompendo a concepción da educación como un dereito social protexido polo Estado, senón que se está adecuando a mesma educación aos principios e prácticas  do mercado. Esta práctica e o seu discurso  instalouse como “o normal” na nosa sociedade dunha forma tan poderosa que, como diciamos ao principio deste artigo, case todos sucumbimos a ela.

            A escola que están creando para que reproduza a sociedade capitalista será, ou está sendo xa, esa escola sen memoria de virtudes, sen debate sobre o xusto e o inxusto, que non lembre dereitos humanos, que esqueza principios, que esqueza... E o home e a muller que perden a súa memoria, a memoria colectiva, perden os seus valores e acaban converténdose nalgo peor que bestas, quedando desposuídos da súa dimensión moral.

            En palabras do filósofo francés J.C. Michea:” A que fillos deixaremos este mundo?”

 

Publicado no Progreso 5-1-2013

Mala praxe do poder político

Carmen González López

      ¿ Qué terá o poder político que aquel que chega a el non quere deixalo?.

      Estamos a ver nestes días que o mal goberno e o uso dexenerado do poder convértese na regra en vez de ser a excepción.

      Xa Aristóteles establecía que existían tres formas de poder : o do pai sobre os fillos, o de o amo sobre os escravos e o do gobernante sobre os gobernados. O primeiro debe exercerse para o beneficio dos fillos o segundo para a vantaxe do amo e o terceiro o político, para beneficio de ambas partes.

      Débese por tanto diferenciar entre o bo e o mal goberno, entre aquel que busca o ben individual e o que busca o ben común, (sería este último o denominado bo goberno). O mesmo Rousseau, xa diferenciaba entre “vontade xeral” fronte a “vontade particular o individual”, se a segunda se impón sobre a primeira  produciríase a ruína do corpo político.

      Estamos vivindo na nosa sociedade, situacións que levan a relacionar o poder político con algo negativo. Xa alguén dixo “se queres coñecer a un home dálle poder” e “todo poder corrompe e o poder absoluto corrompe absolutamente”.

      Hoxe en día estamos a ver como os políticos a maioría das veces se serven do poder para fins particulares e non entenden que o poder que ostentan solo deben utilizalo para servir os cidadáns que os elixiron, ese servizo será o seu límite.

      A cidadanía está farta e está saíndo a rúa para protestar sobre a corrupción política, tal vez porque o número de representantes políticos implicados é cada vez maior, e está cada vez mais presente tamén no caso dos alcaldes elo a pesar de que son os máximos representantes da política municipal, é precisamente na política municipal onde mais frecuentes son as irregularidades e ilegalidades. Fai  pouco saíu na prensa que al menos 157 son os políticos que están imputados en causas xudiciais, os que se suman técnicos , funcionarios y particulares ligados os anteriores. Operacións xudiciais como as dos casos Pokemon, Carioca, Campeón, Torre, Orquesta, Paneles, Rey, Arena, Gondomar o Gürtel, así o confirman, e como estamos a ver uns alcaldes dimiten e outros non.

      Os propios cidadáns deberán vixiar que o exercicio que faga do poder o representante elixido non se abusivo e excesivo, para non caer no mesmo erro e votalo de novo. Uns dos primeiros defensores dos dereitos foron Aristóteles e Cicerón, o primeiro dicía que o poder debía exercerse a través do Dereito, posto que ni o mellor dos gobernantes, nin o más sabios, podían prescindir do cumprimento da lei. É por iso, non deben estar exentos de responsabilidade, e esta estará presente tanto nos actos cometidos dende o poder como nos omitidos dende o mesmo.

      O gobernante ou político debe ser responsable non so dos actos individuais senón dos actos do seu equipo de goberno pois el os elixiu e debe saber o que fan en todo momento dende o seu posto político, presuponse que entre eles debe existir comunicación xa que se xuntaron para cumprir as mesmas metas e e obxectivos.

      Non sei si será necesario recordar que a función primordial da Constitución é limitar e controlar o Poder para que este non esté concentrado en ningún órgano o ente individual.

      A etimoloxía da palabra política, é “polis” que fai referencia a poder vivir conxuntamente, é polo tanto trae consigo  a vinculación entre ética, política e poder no marco das relación dos seres humanos.

      Non debe polo tanto esquecerse como xa nos dicían os antigos filósofos que esta vinculación debe darse para conseguir un fin común: o ben dos cidadáns e non o beneficio particular do político o dos seus membros de goberno. Como consecuencia disto o poder político debe utilizarse para o cumprimento dos fin colectivos respectando as regras establecidas  para elo.

      Como estamos a ver, todos os días sae nos medios de comunicación que isto non se fai así ,os beneficios particulares priman sobre os colectivos e isto trae consigo no só un mal goberno senón unha dexeneración e un mal exercicio do poder político.

      Os cidadáns terán que reflexionar mais a hora de elixir nas urnas a o seu representante político xa que como estamos vendo unha mala elección levará a resultados desafortunados.

      A política, aínda que en se mesma ten uns ideais fundamentais e positivos, cando é levada a práctica por un “mal político”, perde os seus principios e vólvese a un terreo onde se entrecruzan moitos intereses e é fácil “confundir” o ben e o mal.

Publicado no Progreso o 30-12-2012

A xustiza dos xustos

José Domingo de Prada

      A xustiza é complexa, escorredía, indefinible, fluída, irrealizable, volátil. A xustiza é un enramado feble, como unha tea que fixeramos sen entrelazar os fíos. Manterase fermosa mentres estea no tear, pero cando intentemos sacala para lucila desfarásenos entre os dedos. A xustiza só vale como utopía, como referente, como ideal ou como marco teórico de acción.  É difícil saber en qué consiste a xustiza, e calquera que afirme ter claro o seu significado, delata que non ten pensado moito sobre ela.

      Si que parece máis sinxelo decatarnos da inxustiza, de falta da xustiza, porque a súa ausencia mostra un baleiro, un desacougo, unha traba, algo que, ou ben falta, ou non está como debería.

      Se facemos unha analoxía entre a idea primixenia de xustiza e a que temos hoxe, atopamos algúns paralelismos que poden botar algo de luz sobre ela, salvando os matices incorporados tras máis de dous mil cincocentos anos.

      A xustiza grega, a DIKÉ, xorde no ámbito da realidade material. Expresa a orde das cousas, a súa medida e as súas relacións. Este sentido material e xenérico da xustiza emparéntaa co concepto de ‘cosmos’, que tamén significa ‘orde’. Enfrontada coa xustiza está a HYBRIS, que significa inxustiza, falta de medida, desorde, exceso, ruptura do que debería ser. Ponnos no camiño do ‘caos’, da desorde.

      Co desenvolvemento do concepto de DIKÉ no ámbito social se ampliará aos campos ético, político e legal. A xustiza seguirá balanceándose entre a orde e a desorde. É xusta a orde, inxusta a desorde. Cando unha sociedade está organizada, será xusta a orde actual, e inxusta calquera desestabilización da mesma. Atendendo ao sentido social do termo, HYBRIS significará soberbia, ruptura do establecido, e, polo mesmo, desmesura. Mais, se xa hai problemas para establecer a orde natural, presuntamente obxectiva, estes medran e os desacordos multiplícanse, cando hai que decidir sobre a orde social, absolutamente subxectiva.

      No momento de establecer a xustiza, as sociedades, fanno idealizando un modelo, que pode saír da tradición, da forza, da relixión, do consenso. O modelo escollido establece a orde, o xusto; o que se separa do modelo é inxustiza, soberbia, e debe ser castigado. Así, os distintos códigos, non nos dan a verdade, nin sequera a xustiza, senón a orde social imperante, -ás veces a que desexamos e non temos-. E, sobre todo, danlla ao seu brazo executor, a maxistratura, para que poidan castigar calquera quebranto contra esa orde. A quen non hai que castigar é ao xusto, ao que cumpre a lei, é dicir, ao que está de acordo con esa orde social imperante.

      Coma hoxe temos xustificacións moi febles da orde social e calquera modelo semella ser válido só dun xeito provisorio, a xustificación da xustiza vese moi debilitada. O labor dos seus brazos executores problematízase, e, con frecuencia, cuestiónase. Isto faise especialmente relevante nos casos nos que os xuíces xulgan (ou os lexisladores lexislan) desde perspectivas abertamente ideolóxicas, de clase, relixiosas, sociais ou persoais disociadas das da sociedade.

      Ademais, se o xuíz xulga desde a posición do que cumpre a lei por convencemento (de calquera tipo, incluso por convencemento moral ou legal) será ríxido en extremo. Esta rixidez puido valer noutras sociedades -nas coercitivas, que impoñían a lei ‘a sangue e lume’-, mais na nosa non é válida porque, carente de conviccións fortes, cúmprese coa lei por mera conveniencia.

      O xuíz ten que xulgar desde a legalidade provisoria na que vive, desde a incerteza que implica a aplicación da lei que ten diante. O peor que lle pode pasar a un xuíz é crerse xusto. O xusto ou é o voceiro de Deus, da ideoloxía, do poder, dos opresores ou dos ricos. O xusto ten claro todo o que fai, sabe quen é o seu amo e cal é o camiño recto para servilo. Xulgará aos máis en función dese camiño. O problema do que se cre xusto é que non admite camiños paralelos ao seu. Por iso non debe xulgar os demais, pois pon por diante o seu recto camiño.

      Hoxe xeran lei e xúlgannos moitos xustos (e xustas -non imos empregar sempre o xenérico inclusivo-) e ese é o problema, pois a xustiza do xusto é inxusta.

Publicado no Progreso o 22-12-2012