A filosofía como forma de vida

M. A. Martínez

Semella que que o destino histórico das sociedades avanzadas móvese entre o medo e a vertixe. Embarcadas no amargo reconto das derrotas, malferidas na esperanza de xustiza social, non son quen de espertar por si mesmas, nin tampouco consumar a súa desgraza. Agardan catalépticas o tempo da ruína. Asumen o incomprensible cun desasosego estupefacto. Que pode facer a persoa singular? De que marxe de manobra dispón? Unha das opcións é deterse, serenarse e volver a vista atrás. Mirar a súa historia: o pensamento europeo. Para que? Para aprender, formarse e concibir unha vida que pague a pena ser vivida.

Na historia do pensamento latexa a filosofía: fonte de inspiración que reborda ideas interesantes, conceptos útiles, argumentos innovadores. É a filosofía que todos coñecemos: teoría, saber, sistema de ideas. Mais tamén hai outra maneira de vela e practicala, na que as persoas poden tirar proveito doutro xeito: a filosofía como elección dunha forma de vida, un método para orientarse na vida.

No mundo antigo, por exemplo, encontramos persoas que gustan dunha vida dedicada ao pensamento e compromiso político (os platónicos) ou ao estudio da ciencia e exercicio da xustiza (os aristotélicos). Hainos que buscan a tranquilidade a través da depuración dos desexos (epicúreos), a suspensión das opinións (escépticos) ou a autocontención das paixóns (estoicos). Os cínicos prefiren unha forma de vida austera, que retorne á natureza e, xa que logo, desafíe os convencionalismos sociais. Todos entenden que existe unha vida filosófica que fornece ao ser humano dun sentido satisfactorio para os seus días e quefaceres. Esta vida é froito dunha deliberación pausada, calmada, entre amigos. Os filósofos e filósofas que fundaron escolas querían propoñer modos de vida sabios, felices, harmoniosos para todas as persoas (tamén para os escravos, lembremos aos estoicos).

Agora ben, o ser humano actual estima que non existe escola, ou escolas, de pensamento que o poidan orientar na acción. Manifesta, ademais, unha grande resistencia á reflexión. Aquí revela unha eiva na súa formación ética. Por que?

A grande virtude de sermos europeos é a posibilidade de dispoñer de experiencias de vida, desenvolvidas durante séculos, que foron discutidas, criticadas, corrixidas. Nietzsche falaba das escolas morais da antigüidade como laboratorios experimentais cuxos resultados podemos utilizar: mostran o que estaría ben facer e, tamén, o que habería que evitar. E non só na antigüidade. Toda a historia da filosofía atesoura formas de vida valiosísimas para nós: fundamentadas, contrastadas, revisadas. De feito, se a experiencia política dos antigos está a inspirar a renovación das nosas democracias avanzadas: por que non tomar impulso dalgunhas das súas experiencias éticas? Algúns consideran improdutivo recorrer á filosofía. Mais, que ten de improdutivo aspirar a unha vida máis consciente, máis racional, máis coherente, máis aberta aos demais e á inmensidade do cosmos? Xustamente nestas filosofías encontramos propostas de realización dalgúns exercicios prácticos de meditación.

O primeiro é un exercicio de vida: usar a razón, pasar da visión particular e apaixonada das cousas á perspectiva racional e universal. Para que? Toda a desgraza da situación actual radica na exasperación do desexo de proveito individual en todas as clases sociais, especialmente nas elites dirixentes. O autopeche dentro da propia visión do mundo fai irrelevante aos demais, ao planeta, e, inclusive, á propia vida! Pola contra, a razón pode revelar que non hai máis que un pracer: vivir, existir, non acumular. Para experimentalo basta con satisfacer os desexos máis elementais e naturais.

O segundo exercicio é a meditación sobre a morte. Para vivir mellor, o pensamento da morte pode axudar. Como? Permite tomar conciencia do valor do momento presente, dos momentos futuros que acolleremos como unha sorte inesperada. Isto implica facer o que facemos acotío, mais como se o fixeramos por primeira vez: con sorpresa, inocencia. Prodúcese así unha dupla liberación: do peso do pasado e do temor ao porvir.

O terceiro consiste en practicar «a mirada desde o alto»: recorrer coa intelixencia a inmensidade do espazo estelar, acompañar o movemento dos astros, dirixir desde o alto a mirada cara á terra para observar aos humanos e volver a situalos na inmensidade do universo. Descóbrese a nosa debilidade e ridiculez. Amplíase a conciencia e conseguimos unha especie de gozosa imparcialidade.

Estes sinxelos exercicios filosóficos da antigüidade, entre moitos outros, están destinados a desligar ao individuo do seu punto de vista egoísta e particular, facelo tomar conciencia da súa pertenza ao todo do universo e da comunidade humana. Son meditacións que tratan de sacar ás persoas da visión unilateral das cousas e axudalas a poñerse no lugar dos demais e do demais. Son, en suma, accións filosóficas que devolven o sentido do próximo e invitan a practicar a xustiza nas nosas relacións.

Publicado no Progreso o 5-7-2014

Civilización ou barbarie

Xosé Ramón Cando Vázquez

Relata Klein que na cidade de Nova Orleáns, que fora vítima do Katrina, non se reconstruíu o conxunto da urbe, o que se fixo foi crear novas zonas urbanas destinadas a persoas cos recursos suficientes para mantelas, á marxe da administración do condado. O resto da poboación sobrevive nun espazo urbano no que os servizos públicos son escasos e de deficiente calidade porque a cidadanía residente nas novas ‘cidades’ non contribúe ao erario público común do Condado. A mesma autora refire que noutras grandes cidades, en concreto Atlanta, está a distribuírse a poboación en guetos seguindo o modelo de Nova Orleáns, lugares perfectamente dotados de servizos para as minorías favorecidas e amplas zonas, infradotadas, nas que malvive o resto da poboación. Klein engade unha nova característica a este ‘avanzado’ deseño urbano, as novas ‘cidades’ son construídas, fornecidas e administradas por empresas privadas, nadas do experimento levado a cabo durante a ocupación de Iraq onde os límites morais e humanitarios foron, simplemente, ignorados.

Menciona Vattimo as palabras de Davis nas que afirma que a doutrina de combate do Pentágono está sendo remodelada co fin de apoiar unha guerra mundial de baixa intensidade, de duración ilimitada, contra segmentos criminalizados dos pobres das cidades. Igualmente, o filósofo italiano aporta un parágrafo dun informe remitido polo contraalmirante C. J. Parry ao Ministerio de Defensa británico, no que, entre outras cousas sinala que «a pobreza absoluta e a desvantaxe comparativa alimentarán as percepcións de inxustiza entre aqueles cuxas expectativas non se cumpran, aumentando a tensión e a inestabilidade tanto no seo das sociedades como entre elas, e xerando brotes de violencia como disturbios, criminalidade, terrorismo e insurxencia…» deixando clara a razón da nova (e vella) planificación das prioridades militares. Primeiro separamos os bos dos malos, ou o que é o mesmo os ricos dos pobres e despois xa podemos proceder a facerlles a guerra sen risco para nós.

Escoitei, recentemente, na radio, que xa se poden producir amorodos mediante unha impresora en tres dimensións. Estas novas xa están deixando de sorprendernos pero, se cadra, non lles dedicamos o suficiente tempo de reflexión para entender que a tecnoloxía, ao servizo da plusvalía, rematará por reducir ata niveis asfixiantes as posibilidades de vivir do propio traballo, e como consecuencia, a capacidade de consumir. Se hai seres humanos que non son precisos nos procesos produtivos e polo tanto tampouco non son quen de servir de destino aos correspondentes produtos, simplemente son humanos e humanas prescindibles, mesmo, se cadra, molestos. Historicamente a loita de clases tiña que ver coa explotación a que unha minoría: amos, señores ou capitalistas sometían ao resto: escravos, servos ou proletarios, pero sempre dende a necesidade que os primeiros tiñan dos segundos; iníciase agora un tempo no que a minoría tende a considerar a unha parte da maioría como unha carga, non como un recurso ao que explotar.

Os Ilustrados caracterizaron ao modelo de convivencia proposto por eles como civilizado e puxeron a loita pola ‘civilización’ como un obxectivo central do cambio ideolóxico que perseguían. Entendían a civilización como o oposto aos valores representados polo feudalismo que para eles significaba barbarie. Aínda recoñecendo que no fondo o que se defendía eran os intereses da burguesía, o concepto civilización vense asociando dende entón co desenvolvemento de dereitos e liberdades e coa reaparición doutro termo ‘cidadanía’, que, co tempo, asociado ao de ‘ben común’ (igualmente volto á vida) acabará por abranguer ao conxunto da poboación. Os valores da civilización enunciados na súa orixe dende unha perspectiva liberal e elitista acabarán por ser interpretados cunha ollada social e inclusiva, pretendidamente, superadora dos conflitos que no século XX causarán unha destrución nunca coñecida anteriormente.

Os tres primeiros parágrafos indican que o concepto de civilización, tal como aquí se entende, deixa de ser un valor constitutivo das novas sociedades, a cidadanía xa non abrangue ao conxunto da poboación e o ben común perde o seu carácter inclusivo, mesmo formalmente, polo tanto haberá que concluír que o que parece aveciñarse é a barbarie, non nun sentido etimolóxico senón mais ben de acordo coa acepción popular que conecta con inseguridade, con medo con dor e sempre no marco da ameaza da violencia. Isto, como se ve, é mais que unha posibilidade pero, dende logo non é unha certeza porque a cidadanía está a tempo de exercer o seu poder democrático, de ser dona do seu destino, de converter o futuro no que debe ser, un tempo ilusionante porque o seu poder, o de todos e todas, e insuperable.

Publicado no Progreso o 28-6-2014

Pode que poidamos

José Domingo de Prada

Quen manda aquí?»

preguntei

Dixéronme:

«O pobo naturalmente».

Dixen eu:/

«Naturalmente o pobo

pero, quén/

manda realmente?»

Bertolt Brecht. 

Pode que poidamos, aínda que vai ser difícil. Quen detenta o poder xoga coas cartas marcadas, ten dobres barallas e cambia as regras do xogo, segundo este se desenvolve, se non lle gusta o ritmo que toma. Polo mesmo, a banca sempre (en)gana.

Vendéronnos que a democracia consiste no xogo limpo, na procura do ben común, incluso cun matiz utilitarista no beneficio da maioría, que é -teoricamente- quen decide. Volvéronnos a (en)ganar, pois se quedaron con todo o que puxemos, pero sen que mercaramos nada. Estivemos perseguindo unha cenoria que nos levou a dar voltas na noria que abasteceu de cubos de diñeiro a banqueiros e empresarios que manexaban (manexan) como monicreques aos políticos que xogan na «porta xiratoria».

Quen nos (en)ganou? Quen detenta o poder? A día de hoxe só hai unha resposta: quen ten cartos. Non mandan os políticos, senón que mandan os ricos. Vivimos nunha evidente plutocracia. Os que están ao fronte das corporacións produtivas, financeiras e especulativas controlan medios de comunicación ou toman decisións que son asumidas tanto polos políticos que gobernan como polos que están na oposición, e deciden sobre a nosa vida de xeito directo (impoñéndonos a realidade que eles constrúen) e indirecto (convencéndonos que esa é a realidade na que nos apetece vivir).

Todo é (en)gano -gañan eles-. Pero o peor de todo é que non temos nada que reclamarlles, todo o que nos pasa é porque así o queremos ou alomenos o aceptamos. Se nos (en)ganan é porque nos deixamos (en)ganar. Sempre se oíron cantos de sirena fraudulentos, e seguiunos o que quixo. Nestes tempos, sirenas e ‘sirenos’ políticos cantaruxan as bondades liberais como se foxen principios revolucionarios de liberación proletaria e planetaria. O novo ‘estribillo’ proclama que estamos ante a consumación dos tempos (todo tempo consumado é a realización dunha profecía), e o resultado final parece que foxe que o triunfador último é o liberalismo.

Pero aos liberais só lles interesa o seu beneficio, canten o que canten os seus voceiros, tipo Fukuyama quen coa súa teoría da «fin da historia» pretende convencernos da inevitabilidade da hexemonía do liberalismo, ou Ackerman quen pregoa a liberdade individual, aínda a costa da liberdade colectiva -como se se puidese ser libre nunha sociedade escravizada-.

Desde 1989, ano da caída do muro de Berlín e da derrota oficial dos réximes comunistas, todos os sirenos/as dan o mesmo ton: os tempos son cumpridos, vivimos no mellor dos mundos posibles e todo grazas ao liberalismo liderado e exportado polo modo de vida americano (occidental queren dicir, pero din americano).

Nestas estabamos cando nos sorprenderon mobilizacións populares que pedían democracia substantiva, directa e non adxectivada. Como toda mobilización popular pronto se desgastou e quedou reducida a cinzas. Ata que nos sorprendeu un novo partido político saído da nada, de catro espazos televisivos e uns contactos das redes sociais, con xente sen compromisos previos, sen aparato de partido, sen historia previa de poder, e disposta a mergullarse en areas movedizas con inxenuidade e sen estruturas ríxidas detrás. Aí está o reto: que consigan saír adiante e manter esa frescura de palabra e de acción que era un clamor na rúa. Pero polo que se ten visto nos últimos días, os problemas internos van ser moi fortes, se conseguen superalos, gañariamos todos ao abrirse unha nova posibilidade.

Non nos enganemos os de sempre non nos representan, porque son a voz do seu amo (o que paga manda, B. Brecht). Podemos é unha quixotada hispana, pero esta vez non se loita con muíños, senón con xigantes de verdade, provistos de sete vidas, cando menos. Se temos que perder, perdamos, e aínda que nos gañen, que non nos enganen

Publicado no Progreso o 14-6-2014

El discreto encanto de la monarquía

Carlo R. Sabariz

Siempre dijo que, como el general Custer, moriría con las botas puestas, pero los años y las cacerías no pasan en balde, incluso para el más regio de los mortales. Sí señores, como un eco reverberado de aquel señor en blanco y negro que nos anunció el deceso del generalísimo, con la misma solemnidad -y menos lágrimas-, hemos escuchado esta semana: “Españoles, el rey ha abdicado”.

Dejando a un lado circunstancias y razones concretas, esta retirada parece una prueba más de que en estos tiempos líquidos todo es volátil y efímero, los fundamentos sólidos se disuelven, las instituciones eternas se vuelven terrenales, nada escapa a la jubilación -ni siquiera el Papa. Con esta renuncia, que es al mismo tiempo una sucesión, aflora el problema siempre crucial de la legitimidad.

En tiempos antiguos, los monarcas refrendaban su legitimidad postulándose ante sus súbditos como descendientes de los dioses, o básicamente a través de la fuerza de las armas. En nuestros tiempos, estas fuentes de legitimación no han desaparecido ni mucho menos, aunque por fortuna, en nuestro entorno, la fuente reside en primer término en la ley.

En lo que se refiere a esta cuestión de la legitimidad, el caso de don Juan Carlos I es peliagudo, y creo que visto con perspectiva y a pesar de sus últimos tropiezos, es digno de elogio en cuanto a su capacidad para ganarse la confianza y el apoyo mayoritario de los españoles. Es peliagudo porque cabe recordar que, más allá de derechos históricos que la familia Borbón pudiera reivindicar, durante casi cuatro décadas el poder efectivo estuvo en manos del general Franco, y fue él quien lo eligió como su legítimo sucesor y le ofreció el marco jurídico para su coronación. Aquí encontró don Juan Carlos la ley para que los Borbones recuperaran el trono tras décadas de exilio. Lo cierto es que supo revertir ese marco de legitimidad jurídica al ceder parte de los poderes heredados y apoyar un proceso constitucional al que someterse. Es indudable que ha jugado un papel protagonista en la transición hacia una democracia en este país, y este rol, junto a su labor como diplomático, le han servido para ganarse la confianza de la gente, lo que al final viene a sostener o no la legitimidad. Siempre se ha dicho que los españoles eran más juancarlistas que monárquicos,  la institución no fue puesta en duda ni criticada durante más de tres décadas porque la familia Borbón vivió un idilio con la sociedad española -una de sus vías más importantes: las revistas del corazón. Sin embargo, el encanto y la confianza se han ido quebrando, y ello ha sucedido de forma paralela a la crisis económica, política y social que sufre España desde el año 2008. Desde aquel episodio lleno de suficiencia y virilidad del “¡¿Por qué no te callas?!”, a la imagen abatida de “Lo siento mucho, no volverá a ocurrir”, como el país, don Juan Carlos no ha dejado de sufrir achaques, físicos y espirituales.

Cuando uno se encuentra mayor y sin fuerzas, ceder el relevo a alguien más joven que además lleva toda la vida preparándose para eso, me parece una decisión sensata. Pero en un país que es más emocional que reflexivo, donde no somos capaces -o no queremos- distinguir abstractamente la institución de la persona, esta sucesión hace aflorar otra vez de forma inevitable la cuestión de la legitimidad, en este caso, sobre la figura de don Felipe.

En cuanto al aspecto jurídico, existe un vacío total en la Constitución para regular este procedimiento. Pero no pasa nada, la maquinaria del gobierno se ha puesto en marcha y van a sacar una Ley Orgánica express. En quince días la tienen preparada. No sabemos si este vacío en la Constitución responde a la lógica española de funcionar a golpe de mata, o ha sido una reforma que intencionadamente no se ha querido llevar a cabo. En estos momentos no hay problema porque PP y PSOE suman el 80% de los parlamentarios, pero ¿qué podría pasar dentro de 2 ó 6 años si se confirma el avance de los partidos de izquierda? Esto nos hace pensar que detrás de la sucesión hay también una razón estratégica, aprovechar que el parlamento es ahora favorable y evitar así que en tiempos venideros un hipotético reparto de fuerzas -con mayor peso de los partidos pujantes de izquierda y los partidos nacionalistas- hiciera inviable su tramitación y por lo tanto su habilitación jurídica, todo un colapso para la monarquía.

Una vez que a todas luces el príncipe Felipe se convertirá en Felipe VI y salvará sin problemas este escollo jurídico, le quedará entonces ganarse la confianza. Que haya repuntado el debate entre monarquía y república es natural, creo que convocar un referéndum sería una prueba de salud democrática, y si además Felipe está, como dice, comprometido con los valores democráticos, debería de aceptar de buen grado este plebiscito y así, o dejar paso, o asegurarse una legitimidad confiable.

Publicado no Progreso o 7-6-2014