Patoloxía capitalista

Xosé Ramón Cando Vázquez

Coa entrada do novo ano deixei un conato de barba que fai que as persoas que me coñecen me interroguen verbo dese cambio. Eu aproveito para dicir que a causa do mesmo é renderlle unha homenaxe a un veciño da parroquia, que eu non cheguei a coñecer, caracterizado (segundo contan) por posuír unha importante capacidade tecnolóxica (construíu unha bicicleta de madeira) e gozar, el si, dunha frondosa barba. Este home tivo a mala sorte de que na década dos 40 do século XX fose difícil e custoso acceder á penicilina e este feito ocasionou o seu prematuro pasamento, algo que eu cría que non volvería suceder superada a acentuada miseria daquel tempo.

O renacemento na miña memoria da historia de Daniel veu suscitado polas novas que nos chegan sobre a situación dos enfermos de hepatite C, que padecen unha extraordinaria dificultade para poder recibir o tratamento pertinente para a súa curación porque resulta excesivamente oneroso. Imaxino que dita circunstancia afectará os doentes con menos posibilidades económicas dado que o obstáculo para o acceso á medicación é, exclusivamente, a falla de capacidade adquisitiva. Todo parece indicar que estes enfermos non constitúen unha prioridade para a administración que non é quen de resolver, con celeridade, un problema que afecta ás vidas de moitas persoas que teñen manifestado, a través das súas asociacións, o acontecer de falecementos dende que o tratamento está no mercado. Fronte a tanta dilación resulta chocante a présa e a contundencia coa que se converteron as débedas de golfos e delincuentes en débeda de todos e todas aínda que esteamos a falar de centos de miles de millóns de euros.

Merece especial atención a actuación da empresa propietaria do laboratorio farmacéutico que posúe a patente da medicación que precisan os doentes afectados por hepatite C, en cuxo caso a relación custe/beneficio, atendendo ao prezo na farmacia, é dun dez mil por cen (10.000%). Non hai competencia, mercaron o laboratorio que tiña a patente de Sogaldi e agora, simplemente, dispóñense a recoller o botín, independentemente das consecuencias para as persoas cuxa vida depende dese tratamento. Probablemente debería ser obxecto de reflexión o escaso valor co que dotamos a vida humana fronte á inmensidade que concedemos ao beneficio económico, o esforzo racionalizador que poñemos en marcha para xustificar o que, en puridade, non máis nin menos que avaricia sen límites.

Afirma o doutor Gabor Maté (Portland, Usa) que un embarazo desenvolvido nun contexto estresante ten, estatísticamente, máis probabilidades de dar lugar un individuo con tendencia a padecer adicións. Entre as adicións que menciona Maté están as que todos e todas coñecemos, pero ao seu xuízo as mais graves, polos prexuízos que lle causan á sociedade, son as relacionadas coa ansia de obtención de beneficios económicos, citando a destrución da natureza ou os danos ás persoas promovidos polas industrias do tabaco. Abundando na idea de patoloxía coa que se cualifica agora o que antes era o vicio de avaricia, un estudo realizado na universidade de Princeton (Usa) concluía que un incremento de ingresos máis ala de 75.000 dólares anuais (aproximadamente 65.000 euros) non suporía ningún incremento no eido da felicidade, establecendo que a partir desa cifra, nos Estados Unidos, a felicidade xa pasaría a depender doutros factores entre os que non se atoparía o económico.

Poderíase afirmar, se cadra inxenuamente, que o límite da avaricia ou da adición estaría, nos EE.UU., arredor da mencionada cifra e, en España, algo por debaixo da mesma, pero a miña humilde persoa carece de competencia para establecer un ditame semellante; non obstante, sería de interese para o conxunto da sociedade dar a este tipo de adición o tratamento que reciben as patoloxías que se inclúen nesa categoría. As razóns que se aducen para establecer cautelas en relación coas persoas que padecen diversos tipos de adicións teñen que ver co risco que, para elas mesmas e/ou para as demais, se deriva dos seus actos, así sucede, por exemplo, coas drogadicións. As mesmas razóns son válidas para a adición (necesariamente ansiosa) á obtención de beneficios económicos, tendo en conta os riscos que comporta para a sociedade tal como afirma o doutor Maté e que en Europa sería doado constatar porque cunha economía que non crece o incremento de ingresos dalgunhas persoas supón, directamente, unha detracción equivalente a outras persoas (enténdase, dentro da legalidade).

En todo isto, o que debería mudar e o concepto que a sociedade ten do enriquecemento mais alá dos límites do necesario e do útil, transmutando a admiración que, en xeral, merece o éxito económico (desmesurado) en indiferenza ou, se cadra, tendo en conta os prexuízos que pode causar ao ben común, en reconvención. Ata que isto non suceda, probablemente non se dea a lexitimación moral necesaria para cualificar como merecerían ás persoas que, neste momento, xogan co destino de varios milleiros de persoas doentes de hepatite C.

Publicado no Progreso o 24-1-2015

Rajoy, Wittgenstein y la campaña electoral

Carlo R. Sabariz

Desconozco por completo si el señor Mariano Rajoy ha leído el ‘Tractatus Logico-Philosophicus’ de Wittgenstein, pero de lo que estoy seguro es de que comparte su conclusión, la famosa proposición 7 que cierra el libro: «De lo que no se puede hablar, hay que callar». Este es sin duda uno de los finales más antológicos de la historia de la filosofía y, a pesar del ánimo cientificista del libro, hay quien encuentra aquí un eco místico, pues en lugar de incitar a la discusión o al diálogo, el aforismo parece invitar al silencio. Rajoy tiene poco de místico, pero de silencios sabe un montón.

Yo le recomendaría a nuestro presidente que de Wittgenstein leyese sobre todo las ‘Investigaciones filosóficas’, y así, tal como hizo el propio pensador vienés, evolucione desde una posición analítica a una postura pragmatista y plural. La filosofía analítica, que tiene el ‘Tractatus’ como uno de sus momentos fundacionales, trabaja principalmente con el lenguaje. Parte del principio de que pensamos a partir y a través del lenguaje, por lo que para pensar bien debemos antes recapacitar sobre el lenguaje que usamos. Considera que todos los problemas filosóficos en los que estamos inmersos no son más que enredos lingüísticos, por lo que lo importante para la filosofía es llevar a cabo un análisis previo del lenguaje y aclarar bien los términos que empleamos. Los problemas pueden ser resueltos (o disueltos) reformando y conociendo mejor el lenguaje.

Creo que el señor Rajoy, como los filósofos analíticos, es muy consciente del papel determinante que juega el lenguaje, y en especial en el mundo de la política. Este rasgo, que considero una virtud, debiera en buena parte venirle de cuna. Primero, por ser gallego, lo cual incluye de serie un aprendizaje natural de la relatividad y maleabilidad de las palabras. Segundo, por pertenecer a una familia de juristas, lo cual da mucho que leer e imprime una justa distinción entre la letra y el espíritu. Ya de mayor, supongo que debiera llegarle sobre todo a través de Pedro Arriola, su asesor oficial, al que muchos le reprochan su escasa implicación con el partido y su falta de compromiso político y que pronunció aquello de «A mí no me pagan por cambiar la realidad, sino por ganar elecciones».

El fin de semana pasado, Rajoy se reunió con su núcleo duro en Toledo, incluido Pedro Arriola, con el fin de diseñar la estrategia de su partido de cara al año electoral que empieza. En realidad, ya estamos en campaña electoral, y a todos los efectos, esta reunión supone para su partido el pistoletazo de salida. Ahora sí Rajoy parece dar un paso adelante y tomar la iniciativa en un momento en que la mayoría de las encuestas les sitúa como tercera fuerza política en intención de voto -menos las de Pedro Arriola, que además, en palabras de la señora Cospedal, no hace encuestas, sino «estudios demoscópicos»-.

El mensaje fuerte que Rajoy quiere transmitir se mueve como le es habitual en una lógica dualista: con nosotros o contra nosotros, blanco o negro, Real Madrid o Barcelona. En este caso la consigna es: «Nosotros somos la estabilidad; los otros son la incertidumbre, el abismo, el caos». El mensaje es sencillo y no dudo de que sea eficaz para su propósito de meter miedo y ganar votos, aunque yo me pregunto que han tenido de estables estos tres años -estables si acaso en el descenso de nuestro nivel de vida-. El objetivo es demonizar a Podemos y desgastar al PSOE, al que consideran su verdadero rival -junto a Ciutadans-. El otro pilar del mensaje es hacer hincapié en la mejoría que ha experimentado la economía española a nivel macroeconómico -demasiado macro y demasiado leve como para que nos hayamos enterado-.

Después de elegir a Carlos Floriano como director de campaña, Rajoy se ha sacado un as de la manga y ha creado un nuevo puesto: un portavoz y responsable de Comunicación en el comité electoral para la campaña del 24-M, y para él ha nombrado al diputado popular por Ávila Pablo Casado. Hay varias lecturas respecto a esta jugada. Lo primero es que Rajoy se ha vuelto a concienciar de la importancia de la comunicación, y en particular, de la televisión y las redes sociales, canales imprescindibles para hacer llegar un mensaje. Pero el problema está aquí. Rajoy, como los filósofos analíticos, intenta crear un lenguaje ideal, y después busca la manera más eficaz de hacerlo calar en la gente. Pero a la gente lo que le interesa de verdad es poder desarrollarse, tener trabajo, poder mantener una familia, y si acaso, intentar vivir con un poco más de dignidad. Los mensajes son cantos de sirena sino constituyen respuestas a estas necesidades.

Lo segundo es que elige para el cargo a una persona afín a Aznar y a Aguirre, formado en Faes, y que defiende las tesis de éstos si cabe con más fervor. Esto significa que Rajoy quiere recuperar la contundencia del mensaje de su antecesor, cerrar filas y asegurarse el voto fiel.

Le recomiendo al señor Rajoy que lea las ‘Investigaciones filosóficas’, para que vea, con Wittgenstein, que las acciones deben ir por delante de las palabras, y cómo el lenguaje es un conjunto de juegos de lenguaje, una pluralidad, algo semejante a una ciudad, donde hay un casco antiguo y barrios que se van formando. Es el lenguaje el que debe surgir de las formas de vida, y no al revés.

Publicado no Progreso o 17-1-2015

A lóxica da «Lei Mordaza»

José Domingo de Prada

Entre outras neglixencias levadas a cabo durante o 2014 o goberno pechou o ano coa aprobación no Congreso da “Ley Orgánica de Seguridad Ciudadana”, alcumada popularmente “Lei Mordaza”. Para logralo fixo valer a solitaria maioría absoluta do seu partido. Tense escrito moito sobre esta lei, e por certo, pouco a favor. Máis aínda, nese pouco só se atopan panexíricos de aduladores que coas súas falsías denigran calquera ética, alteran todas as realidades e negan o uso da intelixencia a quen non se pregue as súas servís opinións.

A aprobación definitiva desta lei e a súa inclusión no BOE ‒levamos tres anos gobernados a golpe de BOE e escasos de política‒ vai supoñer unha minoración de dereitos fundamentais e de capacidade de resposta para os cidadáns, e tamén o declinar da cidadanía nas redes tendidas polas elites gobernantes. Se primeiro nos recortaron dereitos na sanidade, na educación e no acceso á xustiza, agora nolos van recortar na liberdade de expresión. A pretensión é amputarnos directamente o pensamento libre. Neste sentido a “lei mordaza” é unha continuación da LOMCE, que ao recortar dereitos educativos, se non prohibe explicitamente o exercicio do pensamento, redúceo á mínima expresión, baleirando de facto a presenza da Filosofía nos plans de estudios.

Non debemos polo tanto, ver esta lei como a arroutada dun ministro con ideais especialmente conservadores, nin o resultado dunha caída do cabalo de ninguén -aínda que haxa detrás moita crenza-, senón como a consecuencia lóxica e inevitable da opción ideolóxica na que vivimos, esa que goberna o mundo con “man de ferro”, aínda que a enfunde en guante de seda acolchado. A man de ferro pertence ao neoliberalismo globalizado, e é xemelga da “man invisible” que controla e dirixe o mercado. Un mercado que nesta época de globalización responde aos criterios ‒invisíbeis pero reais‒ dos intereses financeiros das multinacionais, grupos de presión ou inversores especulativos. Satisfacer estes intereses invisíbeis do mercado xera moito sufrimento en amplos sectores da sociedade, así que o actual neoliberalismo, consciente de onde nos vai ferir, pon a venda antes da ferida. Este é o sentido último da «lei mordaza», previr, anticiparse as nosas protestas, disuadirnos de facelas, sequera de pensalas e dende logo, de expoñelas.

Sentido, ademais, que se enmarca na actuación de todas as elites da globalización, pois manteñen un estado de guerra permanente contra a cidadanía de todos os pobos. Os cidadáns, suxeitos depositarios do poder na democracia, son actualmente o inimigo para aqueles que ostentan o verdadeiro poder na posmodernidade, o económico. A caída dos inimigos externos soe dar esta situación absurda, a de converter en inimigos aos próximos. A economía globalizada fundamentada no falso mito do crecemento continuo, do incremento exponencial da produción e da multiplicación dos beneficios, necesita coaptar a vida dos cidadáns para poñela ao servizo das súas plusvalías. Traducida, esta situación significa que non lles interesan cidadáns libres, senón man de obra obediente ‒proletarización do cidadán‒. Xa non fan falta, como antano definira Aristóteles aos escravos, “ferramentas que falan” das que o amo era propietario e responsable, incluíndo aí o seu coidado. Agora, esas ferramentas humanas transformámonos en máquinas animadas, altamente preparadas para traballos especializados que tras facelos temos que automanternos se podemos, e que só interesamos durante o tempo que nos usan, pois somos facilmente substituíbles, máis facilmente do que era antes adquirir un escravo.

O abandono do principio de igualdade nos pon nesta situación de guerra, de cainismo común, de todos contra todos (terá razón Hobbes?). As elites se aferran aos seus privilexios, se separan da masa, do pobo, redefinido outra vez como plebe e ese apartamento obedece a unha minusvaloración do ser humano distinto de min. Fundamentada no principio de que “non todos somos iguais” xorde unha nova aristocracia que pretende agrupar por un lado aos mellores (máis ricos, máis listos, máis hábiles...) e denigra ao resto como o contrario desas supostas virtudes; á vez, xeran unha desconfianza cara a eles que os leva ao temor do diferente e ao incremento incesante da necesidade de seguridade.

Rachar co principio de igualdade, tal como se está a facer nestas sociedades, require estados altamente represivos que poidan ‒chegado o caso e ante a evidencia de que chegará‒ dominar calquera intento de subversión da orde dos privilexios. Control da rúa, punición, represión administrativa, forzas policiais e armadas disuasorias, brazos xudiciais (outra vez as mans) controlados gobernamentalmente forman parte do estado represor “democrático” posmoderno, da guerra das elites contra o pobo. A isto engádese o control dos medios de comunicación, a manipulación actual da tecnoloxía, a limitación do seu uso pola autoridade exercinte (está na nova lei), e, ademais, o poder da prestidixitación social que se leva a cabo coa publicidade. Todo devén mentira. E, ademais, unha mentira que acabamos querendo e adorando baixo o lema: ‒“Algún día eu tamén serei elite”, entoado como unha salmodia por todos os desafiuzados do sistema.

O resultado será a inmensa bolsa de frustración que haberá que combater, e para iso estará a lei, para amordazar, para controlar gobernamentalmente, para dar confianza e beneficios as forzas globalizadas das elites que esixen submisión, para que grazas a escaseza de protestas poidan dilapidar o medio ambiente, escravizarnos a tempo parcial e convencernos de que a nosa función é servilos.

A aristocracia estase impoñendo á democracia, que cae nun baleiro ideolóxico a ritmo vertixinoso. Nesa caída vai esnaquizarse a nosa dignidade, e o peor, nela imos deixar esnaquizada a dos nosos fillos.

Publicado no Progreso o 10-1-2015

Tributo ao tempo

Juan Carlos Fernández Naveiro

Para comezar un novo ano adoito expresamos bos desexos, pero agochamos o segredo temor de que se cumpran; non será mellor que non pase gran cousa? O único que damos por seguro é o constante paso do tempo e as incertidumes que veñen con el.

Pero cando celebramos o paso do tempo non sabemos moi ben a que lle rendimos conta, se facemos tributo a unha (discutible) dimensión física da natureza independente da nosa existencia, a unha (posible) substancia ontolóxica desa mesma existencia, ou a unha (innegable) estrutura da nosa identidade antropolóxica. Tamén é un vector (inseparable) de calquera proxecto de alcance ético ou político, e unha das variables determinantes nos procesos económicos (que llo pregunten se non aos acreedores e deudores). Con razón o tempo é un misterio; e a nosa relación con el é de sempre a nosa experiencia máis certeira dos límites.

Pero o tempo tamén é un produto humano. Aínda prescindindo das complicidades ocasionais entre o devir cronolóxico e o ciclo vital humano (ás veces unha relación especular como a que se da entre o noso calendario e a vida de Cristo; ás veces un espello deforme como o que reproduce en cada individuo as distintas estacións da vida, ou o que nos fai ver as civilizacións como unha historia de crecemento e posterior decadencia), máis alá deses paralelismos e interferencias o tempo é un producto social que adquire o carácter das relacións que o forman, antes unha realidade cualitativa que unha simple magnitude. Pobos como os nuer do Sudán non pensan o tempo con datas fixas ou como algo que poida ser medido en abstracto senón mediante períodos variables no seu comezo e fin, ligados ao medio ambiente e á sucesión das súas actividades (Evans-Pritchard); algo parecido ocorre tamén co calendario balinés, estudado por Clifford Geertz.

Por iso, máis que medilo os calendarios crean o tempo, cando distinguen intervalos separados por festas e rituais; distinguen así o profano e o sagrado (Durkheim). A vida está constituída por esa alternancia que o calendario integra, combinando a idea de duración e continuidade co establecemento de puntos destacados, que crean intervalos e períodos de transición. Tamén por iso o proxecto de refacer a sociedade pode pasar por estruturar doutro xeito o tempo (coma no calendario da Revolución en Francia).

Celebramos o paso do tempo, pero sabemos que non todos os tempos pasan igual, que son inconmensurables o tempo dunha montaña e o dun insecto, e que nesa diferencia non se agocha so unha cuestión de magnitude senón de ritmos e intensidades, que fan que a extensión enorme dunha nube se desfaga nun instante ou a vida dunha bacteria se prolongue durante milenios. O tempo pasa pero o pasar non é a sustancia única do tempo.

Os gregos distinguían entre o tempo cíclico dos mitos e o tempo metódico e liñal da duración medida por un igual para todos, o cruel e devorador Cronos que é o tempo do traballo, da historia e da morte, ese que os nosos reloxos miden incansablemente e que nos empraza fronte ás nosas responsabilidades.

Fronte a ese tempo-Cronos está o tempo Aión do inconmensurable, do que non nace nin morre, o eterno, o perfecto que sempre está. O deus Aión ás veces é representado como un vello e outras como un mozo, e pode levar tanto o zodíaco coas estacións como a serpe do eterno retorno. É o tempo da vida, que nos empraza a admitir a nosa finitude e convoca a nosa humildade. É tamén o tempo do placer e do desexo, da vida sen morte liberada da tiranía do presente, pasado e futuro á vez, sen comezo nin fin.

A vida humana transcorre baixo Cronos e Aión, nesa tensión entre a medida e o imprevisible que constitúe as nosas vidas correntes. Pero outro é o tempo total da catarse que fai xustiza, o presente eterno que é o tempo dos deuses (ou do home divino). Os estoicos elaboraron esa vella intuición de Heráclito como a diferencia entre o tempo dos necios e o tempo dos sabios, os primeiros atados ao carácter aleatorio e imprevisible das súas paixóns, e os segundos habitantes dun tempo conforme á natureza, estable no ciclo da súa eterna repetición, a eternidade plena, non incerta ou diferida senón actual.

Por iso, para o estoico non hai outra elección de vida que fuxir da condición humana corrente e ser á vez menos que home e máis que home, natural como un animal e, ao mesmo tempo, divino como un deus.

Esa é a condición do sabio, pero sabios hai moi poucos, e a necidade das paixóns é, segundo os estoicos, a condición común dos homes. Vivimos na vixiancia mutua de Aión e Cronos; pero ademáis das súas figuras impoñentes contamos tamén na vida co acontecer da ocasión propicia, Kairós, o deus menor da oportunidade e a sorte. Non é unha figura apremiante e esixente, senón un trasgo xogueteiro (daimon), o tempo mínimo da fortuna que de non atrapala no momento xusto, fuxe. Frente ao tempo do movemento e do traballo que mide, separa, clasifica e divide, é o instante xenial, tempo da festa que reúne e congrega, noso efémero anaquiño de gloria.

Cando celebramos o tempo facemos tributo á cronoloxía dos calendarios e ao retorno intemporal do que sempre é; pero non esquezamos o momento único e irrepetible que quizáis -só quizáis- esté a piques de ocorrer. É o acontecemento, diante do que só nos queda estar alerta e dispoñer a mesma atención entusiasta dun neno que xoga.

Publicado no Progreso o 3-1-2015