Tres interdicións

M. A. Martínez

            Como calquera outra sociedade, as sociedades posmodernas teñen os seus ritos, cerimonias e costumes, que se apoian en autorizacións e prohibicións colectivas. Formas de acción cuxos marcos son consentimentos tácitos e asentimentos explícitos. Entre estas prohibicións hai tres: prohibido envellecer, prohibido morrer, prohibido sufrir. Que fai que as sociedades avanzadas obturen a visión razoable, vivencia saudable e expresión normalizada da vellez, morte e sufrimento? Por que estas tres experiencias permanecen innomeables, ausentes da axenda política e do quefacer diario das institucións (sociais, políticas, administrativas)?

            Algunhas prohibicións son síntomas que exhiben e disimulan unha realidade que resulta incomprensible, insoportable e intraducible, para as persoas. Un tipo de realidade que o individuo posmoderno, expropiado de calquera madurez moral, competencia práctica e formación ética, só é capaz de abordar baixo o modo do espectáculo, do simulacro, dunha aparencia adornada. Isto é, como mentira. Por un lado, é exhibición dunha imaxe (televisiva, propagandística, dixital) que ensina a converter o mal en algo banal, alleo, sen substancia. A imaxe é unha icona que baleira o seu referente (de sentido), e o converte nun signo que circula (mercadoría). Por outro lado, é ocultación (mercé aos psicofármacos) do dano real que padecen as persoas. Afastamento (ao íntimo) e recondución (clínica) de calquera asomo de incomodidade, inadaptación, pena. A ocultación marca o limiar daquilo do que non se fala, ou se fala de máis, ou non se chega a entender, ou se entende dun modo limitado, recuberto con todo tipo de eufemismos e frases feitas.

A prohibición de envellecer, morrer e sufrir, é unha tripla negación, non unha simple represión. Está investida cos prestixios da tecnociencia e a biotecnoloxía, suplida co narcótico do perfeccionamento histérico do corpo, exaltada coa propaganda do poshumanismo, velada mercé ao seu recollemento en espazos pechados (institucionais, domésticos), espectacularizada en circuítos abertos (dixitais, televisivos), substituída co imaxinario da omnipotencia individual e a metafísica da xuventude. Esta tripla negación é a plataforma sobre a cal se constrúen vínculos sociais deshumanizados, intolerables a calquera miseria, dor, dependencia. O soño do individuo posmoderno autosuficiente, isto é, infantil.

A resposta social e individual ao triplo feito de envellecer, morrer, sufrir, baséase no desexo imaxinario de invulnerabilidade (como aspecto fundamental do éxito na vida adulta). Tamén no gozo simbólico da dominación ilimitada (sobre un mesmo, os demais, a natureza), como segundo trazo do triunfo persoal. É unha ficción cuxa función é impedir o recoñecemento de que, por exemplo, a fame, soidade, fatiga, aflición, ansiedade, malestar físico, medo, vergonza, doenza, son acontecementos fundamentais da vida cotiá de cada persoa. Que a debilidade, en todas as súas formas, afecta a todos en calquera momento e circunstancia. Que a fraqueza caracteriza a nosa constitución biolóxica, psicolóxica e social. Que a incapacidade de comunicar o íntimo con plenitude, e a inaptitude para replicar con coherencia, suficiencia e solvencia, ao desafío do día a día, traza os marcos do pensamento e da acción individual. Desposuír á sociedade da consideración de que ser humanos é ser vulnerables, necesitados de coidado, amparo, atencións, produce alienación, impotencia e frustración. Furtar ás persoas o recoñecemento social e institucional da face doente da realidade humana, é abandonalas no terreo dos voceiros do odio, rancor e resentimento.

Prohibir (censurar) ou desviar (manipular) a representación (abordaxe aberta e saudable) das experiencias dolorosas, converte as persoas en irresponsables dos seus actos. Impedir que poñan o nome certo ao seu desexo máis íntimo, invitalas a reconducilo a percepcións sociais e políticas enganosas, supón entregalas a unha dupla manipulación. A primeira consagra as persoas á exaltación nihilista do tráxico e da dominación (dicindo que é inevitable). A segunda proxéctaas na vertixe dunha acción transformadora delirante, imposible de atender, sen fin nin final emancipador, sen gozo (afirmando que é a máis directa). Dupla manipulación que orienta o desexo, de novo, ao infantilismo.

Un estado (social e de dereito) que exclúe, tapa, afasta, as experiencias da vellez, morte e sufrimento, retorce e rabena o sentido da vida real dos individuos. Un estado (social e de dereito) que non dá cumprida atención institucional a estas experiencias, non financia estruturas e redes públicas de coidado, arroxa aos seus cidadáns a repetir, no plano indicible do síntoma, unha dor suplementaria. Un estado (social e de dereito) que non promociona unha ética cívica do coidado, e se empeña en mirar para outro lado, é un estado digno de ser repensado no que atinxe a unha das súas finalidades: a redución do sufrimento dos seus cidadáns.

Publicado no Progreso o 18-8-2018

U-las máxicas realidades?

Xosé Ramón Cando Vázquez

Pode o máxico ser real? Acougue o posible lector ou lectora que non se vai levar a cabo unha especulación de carácter ontolóxico aínda que, se cadra, falaremos de epistemoloxía, ou sexa, de cal pode ser o estatuto do máxico/real na vida de cada quen e as repercusións que esa consideración produce na (sempre política) vida social.

É ben coñecido pola bioloxía e, no seu caso, pola antropoloxía o paralelismo entre a evolución dunha especie (filoxénese) e o desenvolvemento de cada individuo (ontoxénese); de maneira que  unha boa parte das características que actualmente se poden observar nun ser humano dende que nace ata que morre, poden igualmente ser rastrexadas na historia evolutiva da especie humana. O paradigma actual afirma que o pensamento racional aparece, evolutivamente, de xeito simultáneo  coa linguaxe e  fundaméntao en que  so a linguaxe articulada pode servir de soporte ao que, en termos xerais, entendemos por lóxica. Aliás, a psicoloxía evolutiva (Piaget mediante) aporta datos empíricos que parecen confirmar dita simultaneidade. De maneira semellante podemos facer referencia a algún outro aspecto como  o que se coñece por “pensamento máxico”, tan presente nas cosmovisións dos nosos antepasados como nas dos nosos nenos e á que adoitamos contribuír con figuras como á dos Reis Magos que os adultos consideramos irreais pero que para nenos e nenas son incuestionablemente reais. Estamos, logo, diante dunha realidade fundamentada polo desexo e sen outra apoiatura que a da fantasía.

O binomio máxico desexo+fantasía segue a operar, en termos xerais, na madureza e serve de fundamento á visión do mundo de moitos e moitas de nós. Diría o meu admirado (case tocaio) Kant que o mencionado binomio non nos vai permitir levar adiante unha vida plenamente humana porque nos manterá na minoría de idade e polo tanto teremos vedado o acceso ao universo da liberdade e da moralidade. Con ser este un asunto nada menor, atinxe, de todos xeitos, á vida privada das persoas e  aí non temos dereito a intervir; a crise prodúcese cando este binomio guía a nosa actuación pública, cidadá e temos dificultade para entender que o noso binomio non é compartido por todos e todas e que mesmo hai xente, rara, que non contempla a maxia como ámbito de “realización” dos desexos.

Hai, polo tanto, persoas que aceptan que os mitos da infancia están ben para a infancia que os pais e as nais son máxicos/as pero chega un momento no que deixan de selo e que ser adulto significa vivir á intemperie pero, pola contra, ten a impagable vantaxe de apropiarse dun mesmo e vivir sen ningunha caste de tutela. Esta posición, mais alá da vertente individual, privada, ofrece importantes melloras no eido da convivencia porque permite transcender a perspectiva binomial, antes mencionada, e enfrontar o necesario debate arredor da cousa pública dende o desexo (sempre presente) pero, igualmente, partillando a aceptación dun espazo, mais ou menos amplo, do que se entende por real, superando barreiras procedentes dunha perspectiva máxica (desexo+fantasía), que corresponde ao eido da privacidade.

Mais alá dos deuses, a nosa vida política está chea de realidades que, pola súa vinculación co pensamento máxico, habitan no mundo das asuncións incuestionables. Vexamos algunhas:

España: Hai cidadáns e cidadás que teñen un concepto de España moi próximo ao do líder histórico do fascismo español, José Antonio Primo de Rivera: “España es una unidad de destino en lo universal” afirmación que leva a realidade España pouco menos que ao Xénese, por enriba  de continentes, do planeta e do propio sol que están sometidos á caducidade que rexe o universo.

Rei: Polo que parece, boa parte da cidadanía española non pode vivir sen monarca, ten medo de que desapareza unha “presunta” protección, maxicamente, atribuída a esa ancestral institución. Este segmento cidadán prefire ver eliminada a súa liberdade que arriscarse a elixir.

Entrambas construcións políticas deben ser extraídas do reino da maxia para poder constituírse en obxecto do debate público porque este so é posible cando a alienación derivada do pensamento máxico é suprimida polo pensamento lóxico que permite a xestión do desexo sen desconectar da realidade. En síntese, partindo da base da existencia de compoñentes subxectivos na confección do real individual, pero, tamén, de que o ámbito do público, das relacións de convivencia, debe quedar fora de calquera imposición, faise imprescindible establecer un espazo de realidade partillada que debe ter como vía de acceso o pensamento racional de cara a facilitar a toma de decisións, nun marco, o lóxico, predicable do conxunto da humanidade e cunha base, o desexo, aplicable co mesmo carácter xeral.

Publicado no Progreso o 11-8-2018

Sobreacumular

José Domingo de Prada

 

Parece que na sociedade e no tempo actuais vivimos na sobreacumulación. A medida que transcorre a nosa vida imos gardando todo tipo de cousas: obxectos, recordos, informacións, imaxes, isto é, todo o que denominamos ‘bens propios’. Realmente constituímonos nesta acumulación de presentes, materiais ou temporais (a ambivalencia do termo adquire aquí pleno sentido) que xa pasaron e que despois deixamos de lado. Ou iso facíamos ata agora, porque o noso novo problema xérase cando tratamos de actualizalos de forma enfermiza. Sabemos, ou deberíamos saber, que somos o resultado do paso do tempo, que imos configurándonos como síntese de experiencias particulares que van modificándonos e deixando pegada sobre nós e sobre a nosa percepción da vida. Habitualmente elaboramos esta síntese por superación das nosas experiencias privadas e incluso dos nosos ‘bens propios’, e facémolo soltando lastre e abandonándoos para poder avanzar; co cambio de tendencia autoimpoñémonos conservalo todo, especialmente, e gracias ao desenvolvemento dos procesos informáticos, arquivamos o que é convertible dixitalmente.

A sociedade na que vivimos —capitalista, da información, da ansia de posuír, da ambición permanente de reedificar o futuro— induce en nós esta cobiza de retención. Sen embargo, o que atesoramos son meras bagatelas, banalidades, nimiedades que nos levan a desposuírnos de nós mesmos, na medida en que posuímos cada vez un maior número destas. Esta sobrecarga de futilidades provoca que perdamos aquilo que si ten auténtico valor, isto é, fai que nos extraviemos. Ao final acabamos identificándonos e sendo só o que temos, a suma dos nosos presentes, e deste xeito, ao non superalos, diluímos a nosa personalidade e a nosa forma de ser entre aquilo que conservamos que pasa a converterse no que dá sentido a nosa vida, en lugar de ser un mero apoio para a construción da mesma.

O proceso conleva a que acabemos disipándonos entre as cousas, literalmente vendémonos a cambio das nosas posesións (vendemos o noso tempo para poder gañar con que mercar cousas, ou vendemos a nosa intimidade e o noso pensamento -chámanlle datos- nas redes dixitais para poder usalas). Somos mercados polo capitalismo que nos empuxa a entrar no seu territorio e a que nos despoxemos da nosa humanidade, da nosa personalidade, invitándonos (habería que matizar que significa esta invitación e a posibilidade de rexeitala sen realizar esforzos de titáns) a autocousificarnos.

Esta autocousificación voluntaria prodúcese a base de gardar, de ansiar gardalo todo. Nomeadamente, e xa que estamos nos tempos da informática e das comunicacións, estamos a substituír as cousas físicas (que seguimos amontoando, aínda que sempre son limitadas e nelas a acumulación devén dun permanente intercambio de obxectos de usar e tirar) por outras dixitais e así almacenamos miles de Tweets, de comentarios de Facebook, de seguidores, de Like, de fotos (propias e alleas), de mensaxes, de contactos... Todo é sobreexposición, sobreactuación, perda de referencias, onde o desproporcionado peso do que imos gardando acabará esmagándonos e, dende logo, nalgún momento fracturará algunha parte de nós, porque somos memoria, pero tamén esquecemento.

A situación na que nos atopamos parécese á descrita por aquel conto no que o rei ordenaba aos topógrafos do seu reino que lle fixeran un mapa a escala real do seu territorio para poder observar todos os detalles do mesmo. Efectivamente, estamos a construír un mapa, non físico -o que nos parecería desproporcionado e absurdo- pero si dixital e temporal a escala case real da nosa propia vida. Non queremos deixar que se perda ningunha imaxe, ningún comentario, ningún momento, por banal, repetitivo e cotiá que sexa o que nos pasa, pretendendo que nada pase (nin facemos nada, nin estamos dispostos a perder esa ‘nada’ -de novo, un termo cunha ambivalencia para pensar-) e que todo permaneza. Que diferencia con aqueles tempos nos que as imaxes e os comentarios que se gardaban tiñan que ter unha relevancia especial!

O malo do contexto actual é que viciamos a perspectiva e que canto máis acaparamos máis nos desprendemos de nós mesmos: non logramos ver a realidade que temos diante ao delimitala e filtrala coas nosas cámaras; non conseguimos controlar as nosas posesións nin materiais nin dixitais, mercando permanentemente e amoreando detalles inanes do que nos pasa; e, non somos quen de vivir a nosa vida por ter que actuar sobre ela como presuntos narradores que lla contan a outros para que a axexen deformándoa en función dos receptores.

É sobreacumular a nova escravitude?

Publicado no Progreso o 4-8-2018