Crítica, si ou non?

Xosé Ramón Cando Vázquez

Afirma o historiador Hariri, na súa obra divulgativa Sapiens, que a clave do éxito do homo sapiens reside na súa capacidade para crear e aceptar como verdadeiras realidades inexistentes. Argumenta que, por falar do animal mais próximo a nos, os chimpancés viven en manadas dunhas poucas ducias de individuos que se identifican entre si e poden cooperar na consecución dalgún obxectivo pero non son capaces de transcender o seu grupo para establecer conxuntos mais amplos. Os  homínidos estarían nunha situación semellante pero serían capaces de ir ampliando as súas relacións  ata chegar ao límite marcado polo coñecemento mútuo. A revolución cognitiva experimentada por sapiens fai unhas poucas decenas de miles de anos e que xira arredor da aparición da linguaxe articulada permitiría construír e partillar ideas cada vez mais complexas que xa disporían do necesario vehículo para a súa difusión. Os mitos explicativos da realidade, cada vez mais necesarios dada a nova capacidade interrogativa, acaban por ser aceptados por grupos mais amplos de individuos e rematan por superar o mencionado límite do coñecemento mútuo.

Ademais deste autor, parece que cada vez hai mais expertos que defenden que a aniquilación dos neandertais estivo acompañada dunha forte dose de violencia na que sapiens sairía gañador. Mais alá das novas armas empregadas por este, na mencionada batalla sería decisiva a capacidade para formar grupos de individuos mais numerosos, da que disporía sapiens pero non neandertal. Para incrementar o número de membros dispostos a esta acción sería preciso atopar vínculos, algúns obvios, de carácter natural, pero outros mais refinados que so serían posibles no marco do desenvolvemento intelectual do que se está a falar. A revolución agraria operada nos últimos dez mil anos produciría grupos humanos mais numerosos e mais necesitados de cohesión polo que sapiens perfeccionou a súa capacidade creativa e desenvolvéronse todo tipo de mitos explicativos pero, sobre todo, de carácter normativo, que contaron co apoio da nova (de recente aparición) clase política e da, tamén nova, clase sacerdotal encargada do seu mantemento e difusión.

Poderíase pensar que coa paulatina substitución das explicacións míticas polas explicacións científicas, iría reducíndose a necesidade de contar con realidades fantásticas. Non parece que sexa así porque os mitos adoptan novas formas e así se os antepasados adoraban o río ou o volcán, apareceron novos obxectos de adoración que xa contaron coa ferramenta da filosofía para facerse mais aceptables, tamén para os sectores ilustrados. Se para os antigos exipcios o faraón era deus ou para a cristiandade medieval a lexitimidade política dos dirixentes procedía do seu único deus, para os burgueses do XIX, dita lexitimidade sería substituída pola da nación. Igualmente, se os  seguidores de Mahoma se reúnen, por milleiros, nas mezquitas para rezar, en Lugo tamén nos reunimos en masa, en As Termas, para mercar. En ambos casos coa fe, mais ou menos fundamentada, de que a nosa vida mellorará como resultado de acudir aos respectivos centros de culto.

Platón propoñía a salvación polo coñecemento, Aristóteles a felicidade pola sabedoría, Kant a liberdade a través da ciencia, Marx a reconciliación con un mesmo eliminando a alienación da conciencia e Freud o benestar procedente do coñecemento de un mesmo. A historia da filosofía e unha manifestación de fe, nela subxace o mito da redención do ser humano pola vía do coñecemento, idea que podería ser aceptable no contexto de Parménides ou no de Comte, pero que, dificilmente se pode abrir paso entre nos, onde existe o ensino obrigatorio e onde miles de universidades están ateigadas de xente, mais alá das súas posibilidades. Cabe outra conclusión, que o coñecemento que se transmite, de modo xeral, non sexa o que imaxinaron os pensadores antes citados, ou aínda cabe unha terceira, que, efectivamente, a desaparición do pensamento máxico podería conducir á desaparición da especie.

Que sería da humanidade sen ídolos, sen nacións, sen diñeiro, sen progreso, sen consumo, sen mitos da moda, da música, do deporte...?.

Ninguén o sabe pero, cunha óptica kantiana, a filosofía non debería abdicar da súa función crítica, desmitificadora, independentemente dos resultados a que poida dar lugar.

En todo caso, sempre nos quedará o “Imagine all the people living for today” do sempre lembrado, (mítico) John Lennon.

Publicado no Progreso o 6-10-2018

Sociedade e desexo

José Domingo de Prada

 

Parece estraño que sociedades tan complexas como as nosas que tecen permanentemente intricados labirintos de relacións, significantes e interpretacións potencien de forma tan convulsa o desexo nos individuos, pero esta é a situación na que nos atopamos. As primeiras sociedades capitalistas defínense a través do traballo e moven aos individuos pola necesidade, en cambio, as actuais fano a través do desexo e móvense por sedución.

Que sociedades formais, regulamentadas e sometidas a cambios permanentes semellen compatibles co desexo resulta aínda menos comprensible se se atende á orixe do termo. O desexo é cuasi  subversivo, berce da libertinaxe, nace arroupado pola preguiza e a ociosidade e, ademais, é instigador da libido ou do apetito sexual. Nun primeiro momento o seu  significado facía referencia á vagancia, á inmobilidade, á quietude. Este é o sentido etimolóxico do termo que procede do latín DESIDIUM –‘ociosidade’, ‘libidum’-, o cal, a súa vez provén do étimo DESIDERE –‘permanecer sentado’, ‘deterse’-. Quen permanece sentado e non fai nada anhela e bota de menos aquelo que non consegue -aí xorde o desexo- e paradoxalmente cando nos poñemos en disposición de lograr o que pretendemos, o desexo desaparece, arrasado pola actividade que permitirá, ou non, obter o que nos propoñíamos.

Así, o desexo devén conciencia do propio fracaso, conciencia da imposibilidade de acadar o desexado, por dicilo con palabras de Ortega y Gasset. Ante este,  opón o filósofo madrileño o querer, a determinación da vontade para poñer os medios que fagan real algo. Continúa deste modo a liña clásica que separa desexo e querer, e que sitúa no querer a vinculación coa vontade e en cambio o desexo enlázao coa insatisfacción.

Cando Jacques Lacan analiza o desexo observa como este se despraza continuamente dun obxecto a outro para así preservar permanentemente algún obxecto de desexo. Non pode darse un cumprimento do mesmo, pois neste proceso de desprazamento queda aberta a propia imposibilidade de conseguir o que desexamos.

Estes elementos poden permitirnos entender como estas sociedades hiperactivas e da multitarefa acaban por este camiño sendo tamén sociedades desexantes e só cabe explicalo dende os propios intereses internos das mesmas. O continuo desprazamento, a necesidade de vender o producido, a imperiosidade do consumo para a supervivencia do sistema fan que o desexo se converta no eixe das nosas vidas. Non queremos, senón que desexamos aquelo que nos vén inducido pola publicidade. Sabemos e temos plena conciencia de que non poderemos obter todo o que nos seduce, e permanecemos impasibles ante moitos dos nosos desexos -literalmente permanecemos ‘sentados’- entendendo aquí o desexo como ensoñación irrealizable. En cambio, si conseguen que nos movamos e superemos o desexo para convertelo en querer noutros casos, e así activámonos na procura dos obxectos que os provocan. Velaí o extraordinario logro da publicidade.

Publicado no Progreso o 29-9-2018

A caverna portátil

Juan Carlos Fernández Naveiro

Nada mellor que unha historia para ver que a filosofía fala do que somos. “Imaxina uns homes nunha especie de morada subterránea en forma de caverna, cunha longa entrada aberta á luz, e imaxina que están alí dende nenos coas pernas e o pescozo encadeados de maneira que teñen que permanecer alí e  mirar unicamente cara adiante,  pois as cadeas  impídenlles volver a cabeza…”  Quen non sabe algo desta historia? É a famosa caverna de Platón, un relato que está na orixe da nosa cultura e ao mesmo tempo sorprende pola súa actualidade.

Dentro da caverna hai todo un dispositivo de proxección que convirte aos prisioneiros en constantes espectadores das formas que bailan na parede do fondo, o paralelismo cunha sala de cine é tan evidente que o que nos conta Platón ten a verosimilitude que non podía ter para os atenienses de hai dous mil catrocentos anos, máis aínda se pensamos que a presencia das imaxes desborda o fenómeno do cine e ocupa hoxe a totalidade do espazo, social e sobre todo privado.

O texto platónico contén multitude de escenas que lle dan un carácter aventureiro: o prisioneiro que despois de saír da caverna volve entrar nela e discute cos que alí quedaron, as suspicacias coas que se atopa, o risco de morte que afronta. Con todo, o que lle da ao relato da caverna un carácter fundacional non é a imaxinería tan audiovisual, que incúe efectos de son, senón o signifcado que transmite: os prisioneiros son unha representación da humanidade, e o texto ven dicirnos que vivimos nun mundo de apariencias, e distingue entre o interior sombrío da caverna e o nítido mundo exterior, entre o que simplemente nos parece e o verdadeiramente real. Non hai definición mellor da filosofía que esta, o tránsito da apariencia sensible á verdade, a saída da caverna. Todo o traballo filosófico e científico, incluso o humanismo moderno e os fundamentos da política, beben dese mesmo impulso de traspasar o dado cara unha realidade máis auténtica, esa imaxe da caverna que nos define como seres separados da nosa plenitude e sometidos ó designio das circunstancias históricas, confrontados á ignorancia, o pecado, a alienación. É unha constante da nosa tradición cultural, a imaxe iluminista e revolucionaria da caverna, o camiño a un coñecemento liberador e unha sociedade redimida.

Pero hai outra lectura posible da caverna na que esa dualidade de planos do real é unha condición estrutural que está por baixo de toda variable histórica. É unha lectura menos compracente da condición humana, escindida de raíz entre o impulso de intervir no real (a audacia técnica de Prometeo que lle rouba o lume aos deuses para entregarllo aos homes), e o que nos mitos representaba o seu irmá Epimeteo, o que solo comprende “despois” e por eso sempre chega demasiado tarde, como a curuxa da sabiduría que según Hegel levanta o voo no solpor, despois de ter ocorrido os feitos do día, unha condición por ese motivo exposta á decepción, vulnerable ante os males do mundo, que o propio Epimeteo provoca ao abrir a caixa de Pandora.

Se a primeira imaxe da caverna agudiza a oposición entre a razón (o prisioneiro liberado) e outras formas de saber que nos manteñen na escura ignorancia, abonando unha interpretación racionalista que acabaría por ser canónica na historia da filosofía, a segunda é unha imaxe máis tráxica, e máis vinculada á sabiduría arcaica (non solo grega) que suliñaba a distancia entre a irrealidade da vida humana e  a verdadeira realidade na que vivían os deuses, da que é un trasunto o abismo platónico entre as as cousas e as Ideas.

Aínda que ambas lecturas forman parte do legado do platonismo (e por eso o seu lugar cardinal na historia das ideas), a segunda imaxe da caverna, a lectura tráxica, resiste mellor que a primeira a confrontación co decurso dos feitos históricos. Despois da producción ideal e simbólica do mundo medieval e moderno, constantemente capaz de facer pasar por voluntarios novos mecanismos de servidume, o menos que se pode dicir é que a caverna está hoxe máis vixente que nunca, multiplicada e individualizada por todo tipo de dispositivos portátiles a unha escala antes impensable.

Igual que os prisioneiros de Platón, estamos afeitos a unha «interface» que mediatiza a nosa experiencia. Da igual ocio ou traballo, para viaxar, para investigar, para relacionarse cos demáis, cada vez nos costa máis imaxinar como era a vida antes do teléfono móvil.

Toda tecnoloxía, dicía McLuhan, é tanto unha extensión do noso corpo físico como unha amputación dalgunhas das súas funcións. Os medios de transporte amplían o noso radio de acción e ao mesmo tempo nos fan cómodos, torpes, ineficaces. Pero a vida antes da televisión, do coche ou da electricidade, eso sí que é difícil imaxinar. 

Os beneficios da técnica están á vista de todos pero os costes precisan máis perspectiva. Aínda non coñecemos ben os efectos do uso masivo de teléfonos móviles sobre a propia intelixencia humana. O malo non é que sexan intelixentes senón que acaben por tomar as nosas decisións. Amputados non solo de entendemento senón tamén de vontade.

Se hai algunha posibilidade de mirar fóra da caverna pasa por liberarse un pouco desa escravitude e abrir ocos no monopolio dixital. Como dí Lewis Carroll por boca de Humpty Dumpty («Alicia a través del espejo»), “a cuestión é saber quen manda”. 

Publicado no Progreso o 22-9-2018