A sedución da forza

José Domingo de Prada

Vivimos en sociedades violentas. Unha afirmación coma esta pode parecer estraña ao constatar o rexeitamento que provoca en nós a exteriorización da violencia, ademais, as estatísticas describen que nas nosas sociedades prodúcese un índice moi baixo de exercicio da violencia externa, dende logo, nada comparable ao que ocorreu noutros períodos históricos ou ao que está a ocorrer noutras sociedades contemporáneas. Polo tanto, cabe preguntarse se esa violencia externa e física diminúe, cal é a violencia das actuais sociedades?

O filósofo Slavoj Zizek fai unha diferenciación entre tres tipos de violencia e mostra, ademais, como unhas están ao servicio das outras. Distingue unha primeira violencia subxectiva, física e visible dunha segunda violencia sistémica, unha normalidade non percibida como violencia, á que denomina “fondo de nivel cero” e que constitúe o marco violento (e non recoñecido como tal) no que nos movemos e que aceptamos como se fóra inevitable. Esta segunda violencia é consecuencia do funcionamento do sistema. Vén dada polas relacións de dominación, e ten manifestacións tanto políticas coma económicas ou intelectuais. É social e impregna as interaccións dos individuos. Realmente é practicamente imposible vivir á marxe desta violencia sistémica ou obxectiva.

O terceiro tipo de violencia é a máis letal de todas, a violencia simbólica. Dáse na linguaxe, e de aí pasa ao pensamento. Desde ela construímos o mundo e desde ela xustificamos calquera actuación desde a máis directa e inmediata ata a máis teórica. Seguindo esta liña podemos considerar como as nosas sociedades están dominadas por esta violencia simbólica, na que a perturbación da linguaxe e do discurso impón lecturas interesadas da realidade e formas de pensamento excluíntes que son expresión da forza impositiva do que fala ou actúa, especialmente se se atribúe algún tipo de poder.

Estas reflexións veñen ao fío da situación na que afondamos cada día. A forza segue a estar presente nas nosas sociedades e xera violencia. A forza seduce, é vertixe, inestabilidade. Nas sociedades do desexo a forza é persuasiva, poder. É por isto que a forza se exhibe, fai ostentación de si mesma, carece de razón e, polo mesmo, de palabra coa que racionalizarse, isto fai que grite, que comunique polo contexto, intimidando, impoñendo a súa opción cunha sobreactuación que atraia as miradas sobre si para intentar seducir por persuasión, con enganos (posverdades). Busca á mirada, e como observou Sartre, na mirada todo queda cousificado, outro, obxecto. Tal así, a forza é medio para obter o poder a través do outro, ao que violenta e anula. Esta forza é perda, irracionalidade, obxectualización do outro.

Étienne Barilier descríbenos a forza bruta posta ao servicio de Deus para impoñer un credo (terrorismo) e tamén posta ao servicio do poder que anula á muller (machismo). A forza, sen máis límite que si mesma, acaba por intentar autoxustificarse, xorden así as leis do estado ou de Deus, é dicir, exerce un poder legalizado. Este pensador lembra aquel aforismo de Pascal que di: “ao non poder facer que o xusto sexa forte, facemos que o forte sexa xusto”, habería que matizar que o forte só consegue proclamarse xusto, outra cousa é que efectivamente o sexa.

O único modo de enfrontar á forza é a través da razón, da linguaxe e aí hai que enfrontarse á violencia simbólica e configurarse como contrapeso natural da mesma como xa fixeran os gregos. Fronte á violencia do guerreiro e dos deuses, “logos”, discurso. Fronte á irracionalidade e á desmesura, razón e medida. Fronte ao arrebato violento e á exhibición de poder, contención e prudencia. Fronte á soxubgación e á submisión, humanismo e ilustración. Só repensando a máis letal das violencias e sopesando os discursos poderemos enfrontala.

A posmodernidade (e conste que penso que xa estamos na trans-posmodernidade, dado que aceptamos como normal, quero dicir, integrado no discurso diario, cuestións como posverdade, ilimitación das eleccións, supostas reversibilidades dos feitos, virtualidades da realidade, a-racionalidade dos discursos, subxectivización do mundo,...) é fundamentalmente o disimulado exercicio da violencia, tan disimulado que apenas se percibe (por normalizado), tan violento que forza non só a nosa vontade senón incluso o noso desexo.

Ante a carencia dun discurso racional (e hai quen fai  moitos esforzos para afogalo ou polo menos para que non sexa percibido) a violencia se rearma como fetiche. Nas sociedades multitarefa adóranse varios e novos deuses: a novidade, o cambio, a multiplicidade, o éxito, a imaxe, o ego; neles, a violencia maniféstase, cando menos, como aspiración, como anhelo de imposición ao outro. Carente de empatía e de discurso non ten nada que compartir e só lle vale o triunfo, superpoñerse, ganar, ampliar o desexo. Estamos quizais ante novas sociedades politeístas? Lémbrese que foi precisamente esta circunstancia un dos cimentos da aparición da razón. Aberto o abismo, forza e desexo poden lanzarnos a un novo modelo de pensamento? Pode haber pensamento fóra da razón?

Publicado no Progreso o 11-5-2019

Casas deshabitadas

Mar Carballo Cela

“En la casa vacía han florecido rojos los rosales y hecho/ su nido las golondrinas de alas agudas…/ ¿Por qué dicen que está vacía?” Dulce María Loynaz describe nestes versos unha casa abandonada polos seus habitantes, pero chea de vida. É o poder da poesía, conseguir idealizar a realidade ante a visión descarnada do que nos resulta desagradable contemplar.

Sempre me produciu tristeza -supoño que a todos nos pasa- ver unha casa deshabitada invadida pola maleza. Inevitablemente, imaxínoa noutros tempos con xente trasfegando, entrando e saíndo, abrindo ventás e botando fume pola cheminea… Na nosa paisaxe, de vez en cando, atopábaste cunha casa así que te levaba a esa melancolía pasaxeira; pero o caso é que agora xa son parte habitual e constante do noso territorio a pouco que te achegues ó rural. Son pobos enteiros. E aquela melancolía pasaxeira transformouse en preocupación por ver desaparecer unha época, unha forma de vida.

O capitalismo máis voraz acabou impoñendo a vida urbana como única alternativa. O campo debe adaptarse á explotación a gran escala, non se permite convivir con el se non é mediante o modelo industrial; e de non ser así, só queda convertelo nun parque temático de visita turística ou de retirado descanso para quen poida pagalo. A nosa relación coa natureza cambiou; e con ela, as relacións humanas. Pouco queda xa daquel tecido social colaborativo entre os veciños das aldeas, que vivían coa tranquilidade de quen se sente protexido polos seus. A sociedade de mercado acabou illando a eses poucos habitantes que apenas esperan outra axuda que aquela que poden comprar. E ensináronlles outros nomes para ocultar o mundo que lles roubaron: chámanlle autosuficiencia e intimidade, pero en realidade trátase de soidade e incomunicación.

Co xardín e o horto urbano intentamos non perder ese contacto que tanto necesitamos co noso ambiente natural, pero é só un pequeno subterfuxio para aqueles que poidan permitirse esa presenza testemuñal do paraíso perdido.

As posibilidades laborais na aldea son mínimas e os servizos concéntranse nas cidades, obedecendo a orde do máximo rendemento. E eu pregúntome: é posible recuperar o rural sen recuperar o seu estilo de vida propio? Pode sobrevivir unicamente como lugar destinado ó  turismo e ó lecer? A natureza como decorado terapéutico ó que acudir para aliviar o estrés urbanita, é unha boa opción?

Outros din que na nova sociedade dixital ultraconectada haberá traballos que se poderán realizar a distancia, o cal favorecerá que moitos se animen a retornar. Dubido que esta sexa a solución.

A época que vivimos vese reflectida claramente na relación que mantemos coa natureza. Explotación, contaminación, turismo e retiro non parece unha boa combinación para manter o equilibrio que necesariamente debemos conservar; non esquezamos que a palabra “cultura” procede de cultivar, coidar o agro, así como temos que coidar o espírito… Os versos de Loynaz recórdanme o moito que boto de menos convivir coas roseiras e as andoriñas. Non sei que ten pensado facer ó respecto Silicon Valley.

Publicado no Progreso o 27-4-2019

A revolución silenciada

Mar Carballo Cela

Nesta Cuarta Onda do feminismo as mulleres volvemos a mirada cara atrás buscando a nosa historia, como fixeron as nosas predecesoras noutras épocas. Queremos rescatar do esquecemento figuras importantes e reivindicamos o dereito a coñecer o noso pasado. Calquera ser humano que queira comprender a súa identidade debe facelo, porque “conservando o pasado colectivo e reinterpretándoo desde o presente –como di a historiadora Gerda Lerner- os seres humanos definimos o noso potencial e exploramos os límites das nosas posibilidades”.

A mesma autora afirma que o feito de que as mulleres non formemos parte do relato histórico influíu e segue influíndo profundamente na psicoloxía de ambos sexos, formando así os homes unha concepción errónea de cal é o seu lugar na sociedade e tamén no Universo; porque “a subxectividade machista aínda é percibida como o punto de vista obxectivo sobre todas as cousas e particularmente sobre as mulleres”(Adrienne Rich, “Sobre mentiras, secretos e silencios”, 1979).

Todos comprendemos o que somos grazas á memoria da traxectoria vital que nos trouxo ata aquí, pero ás mulleres roubáronnos a historia e a memoria, como lles sucede a todos os grupos oprimidos.

Gerda Lerner, na súa obra “A creación do patriarcado” (1986), analiza as causas do éxito e conservación deste sistema: só puido funcionar durante tantos séculos grazas á cooperación das propias mulleres (algo que xa sinalara Simone de Beauvoir); e conclúe que, ademais da privación do coñecemento da propia historia, concorreron outras causas que avalaron a nosa complicidade: o feito de inculcar os xéneros, a exclusión do ensino, a división entre nós ó definir “respectabilidade” e “desviación” a partir das nosas actividades sexuais, a represión e a coerción total, a discriminación no acceso ó poder económico e político, a recompensa con privilexios de clase ás mulleres que se conforman (cámbiase submisión por protección, como nas tiranías).

Xa August Bebel en “A muller e o socialismo” (1885), intentando explicar a subordinación feminina, afirmaba que a muller foi escrava antes de que aparecera o primeiro escravo, ou sexa, que o sometemento da muller foi a orixe de calquera outra opresión. É por isto que o patriarcado debería ser estudado como o xerme da explotación humana, para así eliminar calquera  outra manifestación de dominio. Nas sociedades patriarcais nenas e  nenos aprenden, primeiro na familia e logo na sociedade, as relacións de poder que deberán establecer entre eles. Despois non hai máis que proxectalas noutros ámbitos sociais para crear un mundo baixo a dicotomía dominantes/dominados. Por este motivo é tan importante ir ás orixes, á historia, para darnos conta dos erros e, como dicía ó principio, tomar conciencia do potencial que temos os humanos para crear sociedades máis xustas, inspirándonos nas loitas de emancipación do pasado.

A historia das mulleres non pode ser ignorada, é unha evidencia aínda non recoñecida que o movemento feminista debe ser de estudo obrigado como calquera outra revolución. Necesitamos coñecer precedentes para imaxinar alternativas, e a loita das mulleres polos dereitos civís e políticos aporta un exemplo de transcendental importancia para asentar o modelo democrático.

Queremos e necesitamos saber sobre a historia do feminismo. Temos dereito a estudala nos mesmos libros que estudamos outras revolucións. Non é xusto reducirnos a materias optativas, apartados específicos e foros especializados. Temos historia, e non podemos seguir interiorizando a través dos currículos existentes que somos insignificantes ante un mundo de excelencia masculina que xa nos fixo suficientes “concesións”.

Publicado no Progreso o 6-4-2019