Ética e bolboretas

José Domingo de Prada

O matemático e meteorólogo Edward Norton Lorenz deu unha conferencia no MIT (Instituto Tecnolóxico de Massachusetts) en 1972 co seguinte título: “Predicibilidade, pode o bater de ás dunha bolboreta en Brasil xerar un tornado en Texas?”. Gardouse moito de dar unha resposta, e menos afirmativa, pero deixou para a historia da ciencia unha das formulacións máis poéticas da mesma que posteriormente sería recollida pola teoría do caos e que estrutura a súa principal tese na seguinte afirmación: cando nun sistema se introducen pequenos cambios, por imperceptibles que sexan na súa orixe, a evolución dese sistema a medio ou longo prazo, se se dan certas condicións físicas concretas, poden chegar a xerar situacións completamente diferentes das esperadas nun primeiro momento, e ademais, dificilmente explicables por aquela mínima alteración das condicións iniciais.

É certo que tanto nas ecuacións de Lorenz como na teoría física do caos se traballa en ámbitos deterministas nos que a realidade está regulada por leis causais -fixas e inalterables-, de tal forma que ningún fenómeno pode escapar a elas. Así, a teoría define que certos cambios absolutamente insignificantes nun primeiro momento darán lugar, co paso do tempo, a situacións completamente diferentes entre si polo incremento constante, e en moitos casos exponencial, desas mínimas desigualdades  iniciais.

Na teoría do caos defínense tamén o que se denominan atraentes, que poden ser de distinto tipo e que actúan como valores aos que tende a evolución dun sistema complexo e dinámico desde condicións iniciais diferentes. Pequenas perturbacións desas condicións permitirán que se manteña a forza deses atraentes; só cando aparecen elementos moi dispares ráchase coa tendencia iniciada polos mesmos.

Pódense atopar certos paralelismos entre a teoría física do caos e a teoría ética (tamén do caos?) e quizais, algunha evidente diferencia. Para empezar, eses pequenos cambios imperceptibles que se dan en nós son os actos que imos realizando ao longo da vida, eses pequenos actos cotiás sen importancia que despois imos reiterando porque actúan sobre eles diversos atraentes: desde o agrado á aprobación social, desde a alegría á satisfacción persoal, ou calquera outro motivo que nos leve a realizar ou evitar algo acabarán configurando, como o bater de ás da bolboreta, o noso primeiro carácter moral.

Non nos iniciamos na actuación moral con teóricas reflexións éticas, senón respondendo a imperceptibles situacións nas que imos decidindo que solución ínfima damos a ínfimos problemas. A reiteración desas solucións, o autoconvencemento de que son as mellores posibles (atraente de atraentes ou como Lorenz os denomina atraentes estraños ou caóticos) farán que as repitamos, e que así, a través deses actos, desas respostas ante un mundo complexo e dinámico por parte de sistemas tamén complexos e dinámicos (e nós somos ambas cousas) acabe configurándose un determinado carácter moral, que daría paso despois á conciencia moral (non veñen sendo estas as condicións físicas concretas que pide a teoría?).

Xa Aristóteles definiu a virtude coma un hábito que se adquire a través da práctica, pero ao fin, un hábito non é máis ca unha repetición de actos. Así, condicións mínimas, insignificantes nunha orixe vanse convertendo, pouco a pouco, en actuacións repetidas que van precipitando unha conciencia moral. O bater de ás vaise transformando en pequena brisa e, se se manteñen as forzas dos atraentes que inflúen sobre eses primeiros actos, acabarán convertendo a brisa en tornado. A ese tornado denomínaselle autonomía ética -actuación reflexiva e consciente dun ser humano- e, se se consegue, faise unicamente cando tras o paso do tempo se repiten certas actuacións que propician ese salto, polo demais dificilmente explicable, pois non responde só as condicións iniciais, senón que require a superposición doutros elementos que a modo de atraentes o vaian agrandando pouco a pouco. Retomando a terminoloxía aristotélica requiriría da ‘phrónesis’ (prudencia), coa que o individuo que a vai adquirindo vai resolvendo aquelas cuestións as que se ten que enfrontar, desde as máis nimias ás máis transcendentes.

Quédanos por advertir unha diferencia entre a teoría física e a ética. Se na física as leis que rexen o paso do bater de ás ao tornado son ríxidas e inflexibles, descritas matematicamente, no ámbito ético non o son; se alí os atraentes actúan de forma causal e necesaria, no ámbito ético son fortuítos e desiguais e non teñen unha forza constante que exercer sobre os suxeitos humanos. Isto é o que separa ambas consideracións e oco polo que moitos autores introducen a liberdade humana. Pero ao igual que se advirte da diferencia débese advertir tamén de como algúns autores deterministas como os matemáticos Laplace ou Poincaré non estarían de acordo con ela e reducen o que denominamos liberdade ao azar ou a mero descoñecemento.

O dilema segue presente, as nosas decisións son resultado de accións e experiencias previas minimamente significativas ou pola contra temos unha ampla capacidade de control sobre elas que definimos como liberdade? De ser isto último, ata onde chega esta liberdade ou que condicionamentos ten? porque igual que rexeitamos que carecemos de liberdade, tamén rexeitamos que a teñamos en modo absoluto. E a ética viaxa encadeada á liberdade: tan fráxil e tan potente como as ás das bolboretas.

Publicado no Progreso o 20-7-2019

Sobre a excelencia científica

Mar Carballo Cela

Os límites do meu corpo son os límites do meu mundo, porque nada podo pensar nin nomear sen telo antes experimentado. E é a través destas experiencias corpóreas que construímos as metáforas, os modelos, que nos serven para coñecer e comunicar as características do que conviñemos en chamar realidade, esquecendo que esas características teñen moito máis de nós mesmos do que pensamos. Sentimos nos nosos músculos o que é ir dereitos ó obxectivo, vemos cos nosos ollos se alguén vai recto, e esta experiencia cinestésica e visual subxectiva forma na nosa mente o concepto de liña recta, ó que nos aferramos como se fose algo obxectivamente descritivo do mundo, e a metáfora da rectitude invade a concepción de canto nos rodea (E. Lizcano, “Metáforas que nos piensan”, 2006). O mesmo sucede coa división da realidade en partículas elementais, derivada da nosa percepción fragmentada do mundo conformado por obxectos separados, non sendo esta máis que a nosa maneira de ver e sentir. E aritmeticamente contamos sobre dez porque eses son os dedos das nosas mans. En definitiva, creamos metáforas para pensar na realidade ás que lles atribuímos vida propia nun particular e obxectivo mundo das ideas, e logo chamámoslle ciencia, como bos herdeiros da “episteme” de Platón, esquecendo, como afirmaba Nietzsche, que esta é sempre humana, demasiado humana.

Esta e outras reflexións deberían ser o punto de partida ó iniciármonos na aprendizaxe do coñecemento científico, pois antes de utilizar calquera instrumento é importante saber en que consiste para facer un uso consciente del; e cando un alumno se prepara para aprender calquera disciplina científica deberíaselle advertir: “ímosche ensinar a manipular a realidade e a coñecerte mellor a ti mesmo, nisto consiste a grandeza da ciencia. Da verdade do mundo pouco che podemos revelar”; pero raramente sucede isto e moi a miúdo, como di Umberto Galimberti, “o que move á ciencia non é a vontade de saber, senón a vontade de dominar”. Será por iso que a institución académica se sitúa ben lonxe deste enfoque, adoutrinando nun cientifismo inxenuo, fonte de verdade absoluta e carente da humildade necesaria para manexar con bo criterio este importante coñecemento e poñelo ó servizo dun mundo mellor, coa plena conciencia do lugar que ocupamos nel.

Esta habitual maneira de ensinar ciencia está levando a un adestramento crecente ó servizo de intereses económicos e políticos que buscan inocular o desexo de inventar e descubrir por pura vaidade, fama e afán de lucro, actitude absolutamente perfecta para abastecer a voracidade dos mercados. E non se me ocorre outro motivo máis poderoso para que no bacharelato da nosa comunidade se institúa a excelencia unicamente na modalidade de ciencias e tecnoloxía e non na de humanidades, STEMbach (pasando xa por alto o absurdo e medieval desta división): será que só queremos tecnócratas para o sistema, pero non humanistas que o cuestionen? Parece que reflexionar, investigar e buscar solucións ós urxentes problemas políticos, sociais, ambientais e económicos ós que nos enfrontamos non acada a categoría de excelente; pero, curiosamente, si é requisito imprescindible para tal efecto saber manexar ferramentas tecnolóxicas, xa que o citado STEMbach (Bacharelato de excelencia en Ciencias e Tecnoloxía) aparece integrado como un “eixe de actuación” dun plan progresivo de dixitalización dos centros educativos (Estratexia Galega para a Educación Dixital 2020).

Nos tempos que corren, como di o filósofo da ciencia Nicholas Maxwell, a ciencia aumenta a potencia de coñecemento e tecnoloxía da humanidade, pero debido a unha “neurose racionalista” non aumenta a súa sabedoría. E a ciencia sen sabedoría supón, precisamente, a maior crise actual. Por iso insta de maneira urxente a liberar á ciencia e ós seus estudosos desta neurose que nos leva a parecer saber que o noso obxectivo é un mundo máis civilizado, mentres as nosas institucións están deseñadas para facer moi pouco por conseguilo.

Publicado no Progreso o 15-6-2019

O deber de respectar a lingua

Mar Carballo Cela

Que gran poder teñen as palabras! As palabras non son as cousas; pero, quen non se ergueu a carón dun verso librando algunha batalla nun momento de desconsolo? Ou, quen non rescatou algún nome da memoria buscando patria para sentirse preto dos seus? Porque os nomes son a patria á que sempre podemos volver. Unha pódese sentir allea, estranxeira, sen necesidade de deixar o territorio; e ese, precisamente, é o sentimento que ás veces se provoca a través da lingua, impedindo ou menosprezando o seu uso. A lingua utilízase como un forte distintivo de poder e prestixio, asignándolle a cada un o seu lugar, e así se nos fixo saber a moitos falantes ó longo da historia. Os galegos sabémolo ben.

Na súa Tese de Doutoramento, “A lingua no Parlamento de Galicia” (2015), o profesor de Lingua Galega Xosé Luís Vázquez Somoza analizou a situación do noso idioma nas últimas décadas, e as conclusións de cara ó futuro non son nada alentadoras; e neste mesmo xornal, o pasado 25 de maio, M. A. Fernán Vello anunciaba, de seguir así, a morte do galego en medio século. A pesar do marco legal que favorece o seu uso, o galego perde falantes, e isto vén motivado, fundamentalmente, polo feito de que está deixando de ser  utilizado na intimidade familiar e cotiá -onde se atopa a auténtica cadea de transmisión- coa tendencia a sobrevivir ocasionalmente no que se deu en chamar o “uso litúrxico”, ou sexa, en acontecementos e circunstancias especiais, como un discurso político ou unha clase nun centro educativo.

Pero isto non é todo, X. L. Vázquez Somoza, na súa análise sociolingüística,  advirte que o galego supervivente está mudando a un novo tipo urbano, un “galego culto desgaleguizado” (en palabras de Miruca Parga Valiña), contaxiado por certas formas fonéticas e sintácticas do castelán, que non sería raro que acabaran cristalizando como norma co paso do tempo, perdéndose así as orixinais propias do rural, verdadeiro nicho de conservación e transmisión da nosa lingua durante séculos (un exemplo sería a colocación errónea dos pronomes ou pronunciar a conxunción “e” como “i” ante consoante). Curiosamente, moitos falantes do que podemos considerar o galego auténtico están copiando estas expresións das clases altas urbanas, por estaren asociadas a un maior  prestixio, e asumíndoas como modelo. Pódenos parecer un pequeno matiz irrelevante, pero o significado que encerra ten un alcance nada desprezable: o poder segue marcando a diferenza, agora dentro do propio galego… Novas diglosias para novos tempos, ou o que tecnicamente se podería considerar unha endodiglosia, co cal seguimos asistindo á valoración do idioma en función da clase social e impedindo así a súa conservación e coidado.

Os dereitos teñen a súa simetría nos deberes e, se ben temos o dereito de usar a nosa lingua, tamén temos a obriga de coidala e respectala, porque facéndoo respectamos e valoramos a aqueles que nola legaron. Foi esta simetría a que levou a elaborar a “Carta Universal dos Deberes e Obrigas das Persoas” (Cidade de México, novembro de 2017), inspirada na correspondente suxestión que Saramago propuxo no seu discurso do Premio Nobel de Literatura no ano 1998. O artigo 11.1 desta Carta fai referencia á “obriga de respectar e esixir respecto á cultura e linguas propias e alleas, así como á memoria colectiva dos pobos e o seu patrimonio cultural material e inmaterial e de transmitir ese patrimonio común ás xeracións futuras”. Tamén recordou Saramago, nun fermoso texto de aceptación do devandito premio, as historias que lle contaba o seu avó, un home que non sabía ler nin escribir, pero que “era capaz de poñer o universo en movemento apenas con dúas palabras”. Que gran poder teñen as palabras!... A todos nos conmove  nalgún momento da vida repetir as expresións dos que nos quixeron e nos deixaron ese patrimonio que ninguén nos pode arrebatar: a súa voz na nosa memoria. Deámoslles o valor que merecen.  

Publicado no Progreso o 1-6-2019