Salto dixital

José Domingo de Prada

Para a antropoloxía actual a aparición da intelixencia está ligada á liberación das mans do proceso de marcha. As mans libres poden manipular a realidade, e a reacción man / ollo / cerebro converteríase na cadea motora do proceso intelixente. Formaríase esta intelixencia paseniñamente, sen grandes saltos nin elos perdidos, graduando o seu avance con feitos imperceptibles, pero fundamentais, nos que paus, pedras, osos ou calquera outro material eran accesibles as mans. Xa sei que presentado así o proceso perde épica, pero é seguro que describe mellor a realidade que os mitos que nolo presentan doutros xeitos. Os esforzos repetidos da man para manipular obxectos, do ollo para recoñecelos e do cerebro para recordalos foron agrandando a capacidade de pensar desde puntos de partida mínimos.

No estadio evolutivo a intelixencia irase incrementando en cerebros cada vez máis grandes e complexos. Neles, as ferramentas, como prolongación das mans e das habilidades do que as usa, reconvértense nun aliado do propio home para ampliar as posibilidades de pensamento. Un paso posterior na expansión da intelixencia dáse a través das ferramentas complexas, dando espazo entón aos instrumentos, que alén da mera prolongación da man multiplican as capacidades do propio ser humano e incitan novas superacións nun cerebro que debe esforzarse para deseñalos, construílos, obter resultados e novas lecturas da realidade que eles lle desvelan. Pensemos, por exemplo, no que tivo que supor fitos tan importantes como a invención de ferramentas para cortar,  da roda para facilitar o movemento ou das pinturas e signos gráficos para a simbolización e o recordo; máis recentemente podémonos fixar en instrumentos que amplían a capacidade dun sentido, como o caso do telescopio. Galileo tivo que implicarse completamente nel antes de orientalo cara aos ceos, desde a súa construción física ata a explicación teórica do que lle permitiu observar. O instrumento serviulle para alongar a mirada, agrandar a intelixencia  e multiplicar os coñecementos dos que dispuxo a partir de entón tanto el persoalmente, como a sociedade.

Este proceso de ampliación da lectura e comprensión do mundo estivo presente ata os nosos días, pero os expertos están a dar ultimamente a voz de alarma pola nova situación na que nos atopamos debido á introdución de sistemas electrónicos que non actúan xa nin como ferramentas, nin como instrumentos e que en vez de ampliar as nosas capacidades actúan como substitutos delas. A chegada das tecnoloxías dixitais permítenos interpoñer máquinas que fan o noso traballo, que nos marcan o ritmo de aprendizaxe e de vida, que modelan os nosos comportamentos e actitudes, que deciden por nós e deixan o humano nun segundo plano para automatizar e optimizar tempos, traballos e beneficios. Están, literalmente, minguando a nosa intelixencia. Estamos vivindo no que estes expertos (???) denominan a “caixa de cristal”. Rodeados de pantallas xa non interactuamos co mundo, senón coa súa representación simbólica, virtual; xa non vemos a realidade, senón que a filmamos cos nosos móbiles. O historiador da ciencia Dyson fai a seguinte e inquietante pregunta que pode resumir o exposto anteriormente: e se o custo de dispoñer de máquinas que pensan é que a xente non chegue a facelo? Tal parece que fosemos por ese camiño e que como afirma Nicholas Carr a “caixa de cristal” acabe converténdose na “gaiola de cristal”, na que aparte de pecharnos estean observándonos permanentemente e dirixíndonos incluso no noso pensamento. A tal aspira, por exemplo, Google, para quen chegará o día no que  “as buscas serán contestadas sen sequera preguntar”, xa que saberán “que imos querer” (Ray Kurzweil). A verdade é que dá un pouco de medo que un directivo de Google se exprese nestes termos. Aspiran a saber o que imos querer antes de que poidamos expresalo e, o peor, están traballando para conseguilo e parécelles que van camiño de logralo; o que non significa que vaian polo bo camiño!

Sen embargo, quero rematar cun fío de esperanza. Ao igual que pasou cando Sócrates protestaba contra Platón porque fiaba as argumentacións aos signos escritos en vez de fornecer a memoria para sustentalos e desatendendo ao mestre contribuíu a dar o salto da oralidade á literatura, e ao igual que lle pasou a Galileo co instrumento co que apuntou ao ceo e que a el lle serviu para agrandar a súa propia intelixencia e a da sociedade en xeral, a pesar dos problemas persoais que tivo que sufrir e de que o resto da sociedade do seu tempo utilizouno para a guerra ou parolar, espero que hoxe algúns consigan izarse por riba das críticas, dos prexuízos, da preguiza e da manipulación que as empresas informáticas como representantes de intereses mesquiños de clase e ideoloxía fan coa maioría de nós. Hoxe temos “na punta dos dedos” unha nova lectura da realidade, un novo salto no proceso evolutivo da intelixencia, o salto dixital. Evidentemente non todo o mundo vai dar ese salto, pero bastará con que haxa alguén que o faga e que transmita esa nova actitude as futuras xeracións. Para logralo necesitarán facer fronte a traballos, ingratitudes, incomprensións sociais e incluso, aos que imos quedar no camiño, pero serán os únicos que poderán conseguir elevar esta sociedade por encima de si mesma e das súas miserias.

Publicado no Progreso o 1-8-2015

Viaxar é difícil

 Juan Carlos Fernández Naveiro

Teño amigos moi precavidos que presumen de GPS e non saben o que é perderse nas estradas. Eu non estou por principio contra os avances da tecnoloxía, pero cando falamos deso sempre penso nos tecedores que según McLuhan perderon habilidade manual cando apareceron os telares mecánicos, ou nos placeres difíciles do viaxeiro a pé, porque toda ferramenta é en parte anestésica e acaba por adormecer a parte do corpo que amplifica. Todo é cuestión de balance entre o que se gana e o que se perde, e o mesmo vale para a experiencia de viaxar.

A condición contemporánea está definida máis polo cambio, a movilidade e os traxectos que por unha permanencia que se nos antolla claustrofóbica e pesada, da que buscamos distraernos e que sempre acaba por quedar atrás, noutro lugar. Mudamos de traballo, de cidade, de vida; abandonamos o nomadismo ancestral para ser históricos, transitorios, provisionais. Somos nómadas doutro xeito.

A deslocalización non é solo unha estratexia económica senón unha nova condición do espazo, desvinculado do lugar; proliferan os lugares sen delimitación espacial, ocupados por errantes de todo tipo (executivos, traballadores do transporte, refuxiados), os ‘non lugares’ como lles chamou o antropólogo Marc Augé, que se repiten con pequenas variacións en calquera parte, hoteis, estacións, aeroportos, supermercados, zonas de tránsito que acollen aos individuos nun espazo falsamente común pero en realidade solitario e anónimo; lugares literalmente dislocados que constitúen a condición esencial do turista moderno.

Pero equivócase quen vexa no turista a condición móbil do home moderno, quen pense que o turismo expresa unha vontade errante. Cómpre que o turista se mire no espello e se recoñeza ante todo como un consumidor voraz. Mentres un viaxeiro aspira a descubrir novidades e a enriquecerse con elas, a construír a súa identidade cos seus propios traxectos sen regreso posible -non se pode desandar-, o turista está animado polos praceres da verificación, busca recoñecerse alí onde se atopa, confirmarse na súa identidade previa. Lévi-Strauss se lamentaba de que “o viaxeiro moderno se sorprende menos e recoñece máis”, e iso que aínda non falaba do turismo de masas senón das dificultades para atoparse coa extrañeza do outro nunha civilización “proliferante e sobreexcitada que trastornou para sempre o silencio dos mares”.

Viaxar é cada vez máis difícil; paradóxicamente, é máis difícil como experiencia cantas máis facilidades hai para organizala. Pero nin así se pode acabar cun nomadismo constitutivo que busca formas de expresión. O turismo viría a domesticar (subxectivamente) a furia conquistadora e depredadora que, por outra parte, é (obxectivamente) confirmada e ampliada polo turismo masivo. «A violación e o saqueo foron as formas orixinais do turismo», di Hakim Bey (nun fermoso ensaio traducido ao galego, Alén do turismo. A viaxe intencional).

Nas antípodas do turismo, Hakim Bey defende unha arte de viaxar (inspirada na mística sufí) que está máis cerca das peregrinaxes e ansias de mellora, das aventuras e as permanentes razóns comerciais. Somos seres de diáspora, e para afrontala aporta dúas claves de viaxe: darlle atención aos signos que enchen o mundo, e aterse ás leis da hospitalidade. Abrirse ao mundo antes que tratar de reducilo a imaxes inmóbiles encerradas nunha cámara, dispostas para o consumo privado e alimento do propio narcisismo.

Eu non estou contra o uso dos GPS pero cadaquén ten que atopar a súa experiencia de viaxe e mesmo afrontar a posibilidade de perderse; ocorre ás veces aínda sen saír da casa, como unha viaxe inmóvil, sempre que non se malgaste o espectáculo ordinario do real.

Todo é cuestión de balance, ser consciente do que se gaña e do que se perde. Peter Handke fixo un eloxio do cansancio porque afrouxa as ataduras do eu e crea espazos de non-dominación; as experiencias de viaxe someten o corpo a un tensionamento físico que pode ter un parecido efecto liberador, pero non é fácil, non é fácil abrir intervalos que despracen o centro de gravidade desde o eu cara a exterioridade das cousas, sobre todo se a viaxe se convirte nunha experiencia estereotipada e clónica.

Ademáis están os nosos límites e debilidades que afloran, a soledade aínda compartida das habitacións de hotel e as largas esperas nos halls enormes dos aeroportos. Por eso di Marc Augé que os non-lugares son o contrario da utopía.

Publicado no Progreso o 25-7-2015

Condenado ao ostracismo

María Isabel Sánchez Corral

Vivimos nun período de emerxencia social motivado por unha crise estrutural do sistema capitalista, que moitas veces imaxinamos como conxuntural. As transformacións levadas a cabo polo capitalismo en países como España, Portugal, Italia, Grecia, etc. colocaron as persoas como as súas vítimas creando nelas o desarraigamento ante un mundo que se lles presenta hostil.

Paralelamente ou como deriva, vivimos tamén unha crise política, institucional e representativa. Estamos, no caso de España, ante unha crise de réxime. O bipartidismo non puido superar as contradicións do modo de produción que se fundamentaba nun crecemento fráxil e volátil.

Será o movemento 15-M en 2011 o que fai patente esas contradicións que se dan na realidade social, ou polo menos visualizounas para unha gran maioría. É o 15-M un movemento non completamente espontáneo senón que ten antecedentes moi claros: a revolución cidadá que se dá en outubro de 2008 en Islandia, a cal rexeita o pagamento da débeda externa pedindo responsabilidades aos seus políticos e banqueiros, e iniciando un proceso constituínte; a folga xeral do 29 de setembro de 2010; a publicación do panfleto orixinal Indignádevos! polo escritor e diplomático francés Stéphane Hesse; o 21 de outubro xorde en Facebook Xuventude en acción; o 4 de xaneiro de 2011 Mohamedo Bouazizi, mozo de 26 anos de idade, inmólase ao bonzo iniciándose a Primavera Árabe; o 16 de marzo de 2011 créase a plataforma Democracia Real Ya, convocando unha manifestación para o 15 de maio de 2011; o 30 de marzo realízase unha protesta estudantil contra o paro, a precariedade laboral, os recortes en educación e o plan Boloña; o 7 de marzo a plataforma Xuventude sen Futuro realiza unha marcha contra a crise económica criticando a partitocracia que representan as siglas PPSOE; aparece o movemento internauta No les votes a raíz da aprobación da lei Sinde.

O 15-M, movemento pacífico, relaciona a crise económica coa política a través da denuncia do bipartidismo, a corrupción, o dominio da Banca e a carencia de participación política. Deixa ver nestes primeiros tempos o distanciamento entre representante e representado.

Como a indignación non chega pasouse á ofensiva. O triunfo de Syriza nas eleccións parlamentarias de 2015, sendo xa o partido máis votado nas eleccións europeas de 2014, significou a derrota do sistema bipartidista determinado en Grecia por Nova Democracia e o Movemento Panhelénico Socialista (Pasok). Esperanzas renovadas trouxeron estes acontecementos.

O pobo grego no seu esgotamento ante unha crise e unha débeda, na súa maior parte ilexítima, responde primeiro nas urnas apoiando a Syriza e despois, ante a presión do Eurogrupo para que acepte as súas condicións leoninas, lanza un non tan claro e rotundo que tremen as estruturas corruptas dunha Europa construída sobre a precarización, a exclusión, a pobreza e a miseria. Unha Europa oligárquica que se esquece da maioría que a conforma.

O non grego vai máis alá da dignidade dun pobo que loita por manter a súa soberanía, que non é pouco. O non grego significa a dignidade de todos os pobos, de todas as persoas; significa o mantemento da democracia como valor en si mesmo. A Democracia que nos fai iguais para participar, iguais para gobernar; sen condicións, sen propiedades, sen liñaxes, sen intereses.

Ese non é o que a cidadanía europea debe recoller e facer seu, tomando nas súas mans as rendas do seu destino.

Nesta liña dáse no noso país unha ruptura democrática clara, a nosa implicación ha de ser maior para que ese non traspase a península helénica. Cambiamos, non só estamos indignados senón fartos. Pero ese cansazo non debe converterse en derrotismo nin nunha porta aberta a que forzas reaccionarias, fascistas, xenófobas, etc. sexan as receptoras democráticas do descontento social creado por unha política que só serve aos intereses dos poderosos. A crise política abriu unha sima entre representantes e representados que pode poñer en perigo a democracia mesma. Existe a necesidade dun novo proceso constituínte que reconfigurar os espazos de poder, os dereitos e os ámbitos de decisión dos cidadáns. Existe a necesidade dunha rexeneración democrática, fundamentada na participación, o compromiso e o traballo para unha nova vida, unha vida digna.

É tempo para que o filósofo ou o seu aprendiz non queden en mera retórica. É tempo de esquecer os nosos medos. É tempo para analizar, dar respostas, alternativas. É tempo de loita. Reescribindo a Gabriel Celaya: é tempo de tomar partido ata mancharse.

Tamén podemos optar por unha solución grega, concretamente ateniense e que se puxo en práctica no ano 487 a.n.e., o ostracismo. Utilizábase como medida para que non se instaurase o poder persoal e polo tanto unha tiranía. Unha vez ao ano reuníase a Asemblea para unha votación de ostracismo, cada cidadán escribía nun anaco de cerámica rota (óstracon) o nome dun político o que desexaba ver desterrado. Se este recibía 6000 votos (quorum, mínimo de votantes) debía exiliarse durante dez anos ou de forma perpetua, perdendo os dereitos civís.

Os mandatarios de certos países deberían pasar por este filtro. Pasarían unha votación de ostracismo? Faríaos reflexionar sobre as súas actuacións dez anos sen dereitos? O ostracismo fundamentábase na atimia, a privación da honra. Quédalles algo?

Publicado no Progreso o 18-7-2015

Maridaxe perfecta

Gonzalo Pérez López

Aínda que a recente toma de posesión de cargos electos e a simultánea finalización do curso escolar ordinario non aparentan ter unha relación inmediata, en canto afondamos algo na realidade presente e nas consecuencias futuras, a relación tórnase evidente. Vexámola.

Parte dos resultados electorais permitirían albiscar no horizonte, distante, iso si, un leve elemento corrector ou un freo ao impulso das políticas que conduciron á corrupción multidimensional e ó incremento conseguinte da desigualdade social. Pero, a realidade é que calquera pretensión, incluso expresada só como declaración de intencións, que apunte a unha mínima reforma social tendente á redistribución social dunha parte da riqueza, pequena, dende logo, atopa coa resistencia, desproporcionada en relación coas posibilidades de que se materialice, dos que multiplican o seu dominio a base da imposición social da conxunción pobreza-ignorancia.

Dado que polas estreitas regañas da imperceptible democracia política, un pequeno grupo que pon en cuestión o statu quo accedeu ao goberno, que non ó poder, os que gozan deste en exclusiva inician unha guerra preventiva, tendente a bloquear calquera alternativa que intente remover as ríxidas estruturas de control forxadas. Así, poñen en marcha a intervención do seu exército financeiro-mediático coas pertinentes armas de destrución masiva de calquera xermolo de democracia económica e cultural, xa que, sen estas, a democracia política que toleran é unha pura entelequia lexitimadora do seu poder.

Polo tanto, para blindar definitivamente a súa hexemonía, só lles queda pechar a posibilidade de que a democracia cultural poida abrir unha vía cara a unha sociedade máis xusta (lede esta palabra sen rubor). Por iso teñen que combinar a intervención económica coa disolución da educación pública, única canle pola que os máis explotados poderían saír do conformismo que lles impón vivir ó límite da supervivencia, porque, como di Mario Bunge, «a democracia auténtica pódese nutrir dende riba, pero só pode xerminar dende abaixo». Como non teñen a máis mínima intención de nutrila, só teñen que impedir que xermine. E así, pensaron nunha lei que garanta os seus intereses.

A enorme difusión levada a cabo polos voceiros do réxime dos malos resultados que acadaban os alumnos españois nas probas Pisa, PIRLS e similares, aderezada coa necesidade de buscar unha alternativa que redimira o agravio que supoñían para o honor patrio, serviron como falaz xustificación para emprender a elaboración e implantación, na que estamos inmersos, dunha lei de educación contra a maioría que nos introducira definitivamente na «modernidade educativa de mercado».

A lei, non nos enganemos, responde ás necesidades de futuro do modelo de produción do capitalismo, que pasan por converter ós alumnos nun elemento máis do sistema produtivo e, complementariamente, lexitimar as consecuencias que se derivarán do seu desenvolvemento. Isto substánciase volvendo á instrución en detrimento da educación. Se nunca tivo moito sentido a instrución (resonancia militarista), hoxe, coas posibilidades técnicas de acceso á información, se se supera a fenda dixital, aínda ten menos. Por iso, o que actualmente se necesita é educación, profesores educadores comprometidos en coadxuvar na autonomía intelectual e moral dos alumnos, facilitadoras da súa auténtica emancipación. Pero, trátase precisamente do contrario.

Que a lei reitere referencias á ciencia e a técnica non significa que se pretenda potenciar a actitude científica, é dicir, crítica coa distintas parcelas da realidade, senón mecanizar e adestrar nunhas técnicas que permitan instrumentalizar ó alumno para poñelo ó servizo dos intereses do capital neste momento histórico. Para obturar posibles gretas polas que puidera colarse o espírito crítico, minimízanse no currículo as materias que máis o poden favorecer ata deixalas ó borde da extinción.

A lei fai unha selección moi temperá, o que reforza a exclusión do alumno con precariedade económica e social dende que nace. Ademais, despreza a educación emocional, facendo caso omiso das aportacións científicas que a consideran fundamental para desenvolver unha intelixencia emocional que permita ó alumno minimizar a vulnerabilidade ante o efecto das condutas desequilibradoras da súa personalidade e das variadas dificultades da súa traxectoria vital e fomentar habilidades sociais, como a empatía, que lle permitan o seu desenvolvemento integral nunha sociedade democrática, conciliadora e aberta. Pero, ¿como se ía valorar isto, se o que se pretende é fomentar unha competitividade feroz?

Ademais, desmotivaron e deprofesionalizaron ó profesorado, encargándolle un labor asistencial e de entretemento dunha parte importante do alumnado en detrimento da función educativa e académica que lle corresponde e o invitaron a salvagardar as formas a base de facilitar a obtención masiva de sucesivos títulos, con escasísimo valor efectivo, como saída evasiva do sistema, non vaia ser que outro modelo educativo e de esixencia permita a alumnos e pais tomar conciencia da súa alienación e provoque un estoupido social que non haxa ‘lei mordaza’ que o deteña. Mentres, ao marxe da lei, os fillos da elite que a ideou traballan rigorosamente para reproducir e perpetuar o réxime plutocrático tramado polos seus proxenitores.

Polo tanto, convén non perder a perspectiva da maridaxe urdida. Os mesmos que limitan a democracia política, na que non cren, mediante a reiterada mensaxe paralizante de «nosotros o el caos» e a permanente acción obstaculizadora, controlan coa mesma fruición e intencionalidade a democracia cultural porque saben ben que é a mellor forma de evitar que se empece a asentar o piar básico da democracia: a democracia económica.

Publicado no Progreso o 4-7-2015