Casas deshabitadas

Mar Carballo Cela

“En la casa vacía han florecido rojos los rosales y hecho/ su nido las golondrinas de alas agudas…/ ¿Por qué dicen que está vacía?” Dulce María Loynaz describe nestes versos unha casa abandonada polos seus habitantes, pero chea de vida. É o poder da poesía, conseguir idealizar a realidade ante a visión descarnada do que nos resulta desagradable contemplar.

Sempre me produciu tristeza -supoño que a todos nos pasa- ver unha casa deshabitada invadida pola maleza. Inevitablemente, imaxínoa noutros tempos con xente trasfegando, entrando e saíndo, abrindo ventás e botando fume pola cheminea… Na nosa paisaxe, de vez en cando, atopábaste cunha casa así que te levaba a esa melancolía pasaxeira; pero o caso é que agora xa son parte habitual e constante do noso territorio a pouco que te achegues ó rural. Son pobos enteiros. E aquela melancolía pasaxeira transformouse en preocupación por ver desaparecer unha época, unha forma de vida.

O capitalismo máis voraz acabou impoñendo a vida urbana como única alternativa. O campo debe adaptarse á explotación a gran escala, non se permite convivir con el se non é mediante o modelo industrial; e de non ser así, só queda convertelo nun parque temático de visita turística ou de retirado descanso para quen poida pagalo. A nosa relación coa natureza cambiou; e con ela, as relacións humanas. Pouco queda xa daquel tecido social colaborativo entre os veciños das aldeas, que vivían coa tranquilidade de quen se sente protexido polos seus. A sociedade de mercado acabou illando a eses poucos habitantes que apenas esperan outra axuda que aquela que poden comprar. E ensináronlles outros nomes para ocultar o mundo que lles roubaron: chámanlle autosuficiencia e intimidade, pero en realidade trátase de soidade e incomunicación.

Co xardín e o horto urbano intentamos non perder ese contacto que tanto necesitamos co noso ambiente natural, pero é só un pequeno subterfuxio para aqueles que poidan permitirse esa presenza testemuñal do paraíso perdido.

As posibilidades laborais na aldea son mínimas e os servizos concéntranse nas cidades, obedecendo a orde do máximo rendemento. E eu pregúntome: é posible recuperar o rural sen recuperar o seu estilo de vida propio? Pode sobrevivir unicamente como lugar destinado ó  turismo e ó lecer? A natureza como decorado terapéutico ó que acudir para aliviar o estrés urbanita, é unha boa opción?

Outros din que na nova sociedade dixital ultraconectada haberá traballos que se poderán realizar a distancia, o cal favorecerá que moitos se animen a retornar. Dubido que esta sexa a solución.

A época que vivimos vese reflectida claramente na relación que mantemos coa natureza. Explotación, contaminación, turismo e retiro non parece unha boa combinación para manter o equilibrio que necesariamente debemos conservar; non esquezamos que a palabra “cultura” procede de cultivar, coidar o agro, así como temos que coidar o espírito… Os versos de Loynaz recórdanme o moito que boto de menos convivir coas roseiras e as andoriñas. Non sei que ten pensado facer ó respecto Silicon Valley.

Publicado no Progreso o 27-4-2019

A revolución silenciada

Mar Carballo Cela

Nesta Cuarta Onda do feminismo as mulleres volvemos a mirada cara atrás buscando a nosa historia, como fixeron as nosas predecesoras noutras épocas. Queremos rescatar do esquecemento figuras importantes e reivindicamos o dereito a coñecer o noso pasado. Calquera ser humano que queira comprender a súa identidade debe facelo, porque “conservando o pasado colectivo e reinterpretándoo desde o presente –como di a historiadora Gerda Lerner- os seres humanos definimos o noso potencial e exploramos os límites das nosas posibilidades”.

A mesma autora afirma que o feito de que as mulleres non formemos parte do relato histórico influíu e segue influíndo profundamente na psicoloxía de ambos sexos, formando así os homes unha concepción errónea de cal é o seu lugar na sociedade e tamén no Universo; porque “a subxectividade machista aínda é percibida como o punto de vista obxectivo sobre todas as cousas e particularmente sobre as mulleres”(Adrienne Rich, “Sobre mentiras, secretos e silencios”, 1979).

Todos comprendemos o que somos grazas á memoria da traxectoria vital que nos trouxo ata aquí, pero ás mulleres roubáronnos a historia e a memoria, como lles sucede a todos os grupos oprimidos.

Gerda Lerner, na súa obra “A creación do patriarcado” (1986), analiza as causas do éxito e conservación deste sistema: só puido funcionar durante tantos séculos grazas á cooperación das propias mulleres (algo que xa sinalara Simone de Beauvoir); e conclúe que, ademais da privación do coñecemento da propia historia, concorreron outras causas que avalaron a nosa complicidade: o feito de inculcar os xéneros, a exclusión do ensino, a división entre nós ó definir “respectabilidade” e “desviación” a partir das nosas actividades sexuais, a represión e a coerción total, a discriminación no acceso ó poder económico e político, a recompensa con privilexios de clase ás mulleres que se conforman (cámbiase submisión por protección, como nas tiranías).

Xa August Bebel en “A muller e o socialismo” (1885), intentando explicar a subordinación feminina, afirmaba que a muller foi escrava antes de que aparecera o primeiro escravo, ou sexa, que o sometemento da muller foi a orixe de calquera outra opresión. É por isto que o patriarcado debería ser estudado como o xerme da explotación humana, para así eliminar calquera  outra manifestación de dominio. Nas sociedades patriarcais nenas e  nenos aprenden, primeiro na familia e logo na sociedade, as relacións de poder que deberán establecer entre eles. Despois non hai máis que proxectalas noutros ámbitos sociais para crear un mundo baixo a dicotomía dominantes/dominados. Por este motivo é tan importante ir ás orixes, á historia, para darnos conta dos erros e, como dicía ó principio, tomar conciencia do potencial que temos os humanos para crear sociedades máis xustas, inspirándonos nas loitas de emancipación do pasado.

A historia das mulleres non pode ser ignorada, é unha evidencia aínda non recoñecida que o movemento feminista debe ser de estudo obrigado como calquera outra revolución. Necesitamos coñecer precedentes para imaxinar alternativas, e a loita das mulleres polos dereitos civís e políticos aporta un exemplo de transcendental importancia para asentar o modelo democrático.

Queremos e necesitamos saber sobre a historia do feminismo. Temos dereito a estudala nos mesmos libros que estudamos outras revolucións. Non é xusto reducirnos a materias optativas, apartados específicos e foros especializados. Temos historia, e non podemos seguir interiorizando a través dos currículos existentes que somos insignificantes ante un mundo de excelencia masculina que xa nos fixo suficientes “concesións”.

Publicado no Progreso o 6-4-2019

Opinión, crenza, identidade

Xosé Ramón Cando Vázquez

Lembro decote a expresión de meu avó cando se producía algunha discrepancia de carácter doméstico: “A min xa non me educades”, igualmente a dun veciño cando lle facían notar a ausencia de información que motivaba  a súa toma de posición sobre algún aspecto concreto: “Eu para min sei abondo” ou, na actualidade, a vontade irrenunciable dunha persoa de seguir mercando coches de motor diésel, mais alá de toda consideración sobre prestacións, consumos ou contaminación. Son tres exemplos de como as persoas experimentamos a tentación de travestir de crenzas as opinións e incorporalas ao cerne do noso ser, á identidade. Nos tres casos asistimos a manifestacións defensivas  ante  o que se interpreta como unha agresión na que se ve afectada a identidade da persoa polo que as reaccións mencionadas se expresan de xeito alporizado.

Na manifestación do pasado 8 de marzo, anatema para o PP e para outras forzas políticas, coincidín con algunha persoa que, estando próxima en moitos aspectos ao ideario defendido por ese partido, consideraba necesario manifestar o seu apoio ao desenvolvemento da xeira pola igualdade real de mulleres e homes, independentemente das consignas ditadas dende o mencionado ámbito político. É probable que algunhas outras persoas considerasen xusta e necesaria a citada manifestación pero non participaron por non prexudicar o proxecto político co que se senten identificadas. En relación co 8 de marzo, un último exemplo, a descualificación á que unha persoa manifestante foi sometida, mais tarde, por outra persoa que era contraria a esa marcha á que definiu como “manifestación de Podemos”. As persoas citadas ao inicio gozan dun grao de autonomía persoal e ideolóxica que debería ser habitual pero que resulta “anormalmente” rara. Non sucede o mesmo coas outras persoas que sen valorar a xusteza e a necesidade da reivindicación que tiña lugar, mostráronse como prosélitos, ou mais ben, como membros dunha seita na que non é posible ter opinión propia, acatando  de maneira acrítica as directrices dunha opción política, mais alá da afinidade, ou non, con todos e cada un dos aspectos da mesma, ou sexa, convertendo esa opción política en parte integrante do seu ser.

Asistimos, decote, a agresións contra persoas que tendo unha cor de pel particular, unha procedencia estranxeira, unha relixión diferente ou uns criterios morais distintos non resultan aceptables para determinadas persoas que, polo demais, se consideran propietarias do país. Igualmente, existen agresións contra persoas que expresan os seus afectos da maneira que mais lles peta e que tampouco son do gusto dos mencionados grupos sociais (en esencia, os mesmos) dándose en ambos casos unha violencia sobre vítimas que se limitan a vivir de acordo coa lexislación do estado, sen agredir, obxectivamente, a ninguén pero cuxa presenza pode percibirse como nociva en canto producen interrogantes que determinadas identidades, non moi elaboradas, son incapaces de soportar. O obxectivo das mencionadas agresións consiste na desaparición das persoas como único xeito de facer desaparecer os furados que fan aparecer na identidade dun número importante de persoas.

Se as opinións sobre educación, sanidade, migracións, igualdade, convivencia territorial, pensións, axudas á dependencia, redución do paro, tratamento dos custes laborais, fiscalidade e fraude fiscal, tratamento da mocidade, etc., acadan o status de crenza presentarase un obstáculo insalvábel para o mantemento dos dereitos e as liberdades democráticas, cuxo fundamento é exclusivamente o diálogo e esta é unha herba feble que non pode superar a barreira da intransixencia. Non pode haber diálogo entre partidarios de alternativas diversas cando ditas alternativas forman parte da identidade das persoas, ninguén está disposto a poñerse en risco a sí mesmo porque cando as opinións políticas se converten en crenzas xurde o medo de perderse a sí propio.

Sendo así, non pode haber diálogo entre partidarios da España imperial e partidarios da Catalunya irredenta, non pode haber diálogo entre partidarios da monarquía como institución intrínseca de España e partidarios da república como único xeito de democracia, non pode haber diálogo entre partidarios do adoutrinamento relixioso e partidarios do laicismo “comecuras”, non pode haber diálogo entre partidarios do feminismo revolucionario e partidarios do machismo ancestral, non pode haber diálogo entre partidarios do español como única lingua en toda España e partidarios do galego tamén como única lingua en Galicia.

Os humanos precisamos certezas para sobrevivir pero a experiencia (a historia) móstranos que non sempre son verdade (poucas veces son verdade) polo que non estamos moralmente autorizados a transmutalas en crenzas e incrustalas no noso cerne, no noso ser, na nosa identidade.

Publicado no Progreso o 23-3-2019