Contra el alma y la ciudad

Juan Carlos Fernández Naveiro

El humano es un ser inquieto. Cultiva, domestica, produce, domina, y al mismo tiempo se cultiva, se produce, se domestica, se domina, esa es la fuerza y la debilidad de su cultura. Todo avance y todo progreso albergan alguna forma de ilusión, y si queda futuro este solo puede llevar a lo que un día fue origen: la naturaleza, el cuerpo.

Pero es difícil el retorno a la naturaleza. Es necesario para adquirir distancia respecto a la estupidez creciente de lo social, pero a la vez es susceptible de recaer en ella, de ser convertido en un reclamo vacío, un anuncio de cartón piedra, de neón, de silicio, porque es muy fácil vivir en una falsa naturaleza doméstica, sometida, dominada.

Lo cierto es que no podemos desprendernos fácilmente de nuestros atavismos. Asoman en nuestros viajes, nuestras diversiones, nuestra preocupación cotidiana por el tiempo que es motivo de conversaciones banales que inciden en algo que todos compartimos, nuestra raigambre en la tierra y también el agua, el aire y el fuego, porque somos manejados por fuerzas que nos sobrepasan, somos hijos de complejas interacciones geopsíquicas.

En Galicia somos hijos también de una cultura agraria y marinera que nos lleva a buscar el aire puro de los bosques o junto al mar y gozar de la proximidad, geográfica y anímica, de la naturaleza, a la que retornamos siempre que podemos en la pausas de una vida solo recientemente urbanizada.

No es solo cuestión de desconexión sino una disidencia más profunda que tiene que ver con reconectar con estratos postergados por el avance civilizador, seguir la llamada ancestral de los elementos que podemos recubrir con los horarios fijos de la producción y el movimiento perpetuo de lo social, pero no obviar ni anular, a lo sumo reconvertirla en ocio, turismo, producto de consumo.

No se trata solo de nostalgia ni de una mística de la naturaleza, al contrario, desde Henry David Thoreau, pionero de la conexión entre el arte de caminar y la desobediencia civil, hasta el ecologismo y sus implicaciones políticas, pasando por la generación beat (y el Lou Reed de "take a walk on the wild side") hay toda una corriente de rebeldía íntima frente a un mundo que nos ha hecho más inhumanos y en el fondo más desconocidos para nosotros mismos. Desde ahí la naturaleza indica una línea de fuga y un rechazo del poder que rompe con lo social y nos sitúa fuera de la reciprocidad y el contrato, expuestos a la soledad, emplazados a la autosuficiencia. Obligados también al cuidado de sí y del entorno.

Así que si la filosofía es hija de la ciudad (polis), la naturaleza nos sitúa fuera de la polis. Los filósofos antiguos trazaban el dibujo de la polis en sintonía con las partes del alma humana, según el modelo del platónico rey-filósofo, y encarnaban en la ciudad ideal el dominio interior de la razón sobre las pasiones y la vigilancia del alma sobre los desórdenes inducidos por el cuerpo.

Por tanto el retorno a la naturaleza implica una reconexión con el cuerpo, una exploración más intensiva de su potencia y de sus límites. Cuando la luz aumenta en primavera instintivamente buscamos más aire libre, hacemos más actividad física, se incrementa nuestra conexión emocional con el paisaje y el entorno, nuestros sentidos se agudizan como si estuviéramos más vivos. La naturaleza se convierte así en el escenario propio del cuerpo, donde nos evadimos de la función vigilante de la razón, fuera de los dominios del alma.

El cuerpo es el dominio del tacto y del contacto, una superficie impregnada de exterioridad cuyas exigencias van en contra de la jerarquía civilizadora que decretó hace mucho la inferioridad de lo sensible; contra las imposiciones del alma y de una razón que se erige en vigilante supremo de la ortodoxia de la cultura.

Fuera de la polis y contra el alma. No podemos evitar que lo salvaje reclame sus derechos, le sobran motivos para sentirse ultrajado por un modo de vida tan alejado de los ritmos naturales que marcaron nuestra condición originaria. Aunque no sea el humano un ser natural más y esa sea su miseria y su grandeza.

El dominio de la naturaleza y el cuerpo es el de una vibración vital que traspasa los límites del individuo, su piel, y comunica con lo que nos sobrepasa, nos integra en algo más grande que nosotros, proyectados fuera de la identidad de la especie, más allá de lo humano como reclama el animalismo, quizá la ideología que cuestiona más radicalmente el modelo civilizador.

Publicado no Progreso o 13-5-2017

Reivindicación da poesía

Gonzalo Pérez López

"A poesía é anticuada para quen está saciado, pero cando o real é insoportable, adquire o valor dun arma para sobrevivir" (B.Cyrulnik).

O meu primeiro contacto co que daquela chamaban poesía foi na tétrica e deformadora escola franquista que sufrimos xeracións enteiras. Abundaban os ripios potentes e arrepiantes, trufados de linguaxe militarista, machista e excluínte, que loaban exércitos gloriosos e aspiracións imperiais e inculcaban a idea de patria que se arrogou en exclusiva unha das dúas Españas, a dos triunfadores do golpe de estado. Empregábase tamén a pseudopoesía como reforzo sonoro e teimudo de ideas que destilaban unha carga ideolóxica de cuxos efectos aínda hoxe se poden detectar culturalmente perniciosos vestixios, desde as arengas que invitaban a traballar como un burro no presente como vía para chegar a cabalo no futuro ata as que predicaban unha resignación de resonancia calderoniana ("contan de un sabio que un día …"). Non faltaban tampouco tanto a liña dun catolicismo rancio, ritual, represor, carente de espiritualidade, como outra que, con expresión meliflua e pueril, reservaba para a muller un papel degradante, limitado a facilitar o "descanso do guerreiro", traballar na casa e parir, sen límite, fillos para o ceo, previo paso pola terra como man de obra barata.

Nada chegaba a nós máis alá dos citados modelos alienantes que potenciaban prexuízos, tabús dureza e insensibilidade como cruel bagaxe de supervivencia. Era a antítese da poesía, furtándonos a súa contribución á creatividade, ao coñecemento, ao exercicio da empatía e da alteridade, o seu potencial liberador, en suma. E non só iso, senón que, se lías ou escribías poesía á marxe das canles impostas, convertíaste en sospeitoso de brando, de requintado e carente do ardor guerreiro esixible ou, aínda peor, de desafección polo réxime.

Como en tantos aspectos da vida, superar todas estas deformacións, máis arraigadas no meu arredor que en min mesmo, pero non por iso menos condicionantes do desenvolvemento vital, supuxo outro desgaste a engadir aos danos colaterais do totalitarismo sobre a sociedade civil.

Por todo isto, a reivindicación da poesía non supón ningunha ruptura conceptual coas miñas análises e conviccións sociais e políticas manifestadas anteriormente, senón que ten nelas o seu fundamento intelectual e moral. Para que serve a poesía?, preguntan retoricamente os que intentan desprestixiala desde posicións imbuídas de mercantilismo insensible.

É evidente que a poesía non vai substituír a ciencia social na aná- lise da realidade para cambiala, pero a poesía non é só, como defenden algúns, un artificio estético, puramente ornamental, elitista en ocasións, senón que ten un valor de coñecemento, de verdade e resistencia nada desprezables na transformación social moralmente irrenunciable.

Hoxe en día, invitados constantemente á festa da banalidade, á pompa, ao ruído aparatoso, á palabra oca, ao efectismo inmediato, á exterioridade evasiva e á impostura como actitude vital, resulta imprescindible volver sobre un mesmo, sen caer nun ensimesmamento narcisista, para recuperar os silencios como condición necesaria para a reflexión.

A poesía non supón un escape covarde da realidade nin un simple xogo sen sentido práctico, senón unha forma distinta de facer fronte a unha realidade, insufrible ás veces, se temos ese mínimo de sensibilidade que nos humaniza. Para min opera como un antídoto fronte a frustración e a tristeza que me invaden con certa frecuencia, sexan provocadas pola esgazadura da urdimbre afectiva que me unía con miña nai cando emprendeu o voo na procura do descanso definitivo ou ben porque a fenda entre o desexo de humanización e a realidade que sen impón a cotío parece aumentar irremediablemente, por poñer algúns exemplos de moi distinta orientación.

Á afirmación, creo que de Benedetti, de que a poesía é o xénero da sinceridade última, engadiríalle eu que é o xénero da liberdade. A iso me acollo.

A maxia das palabras permite transformar estas en sentimentos e expresalos coa liberdade necesaria para imaxinar a realidade transformada xa como incentivo previo para empezar a transformala de feito.

Non menos importante é a súa función liberadora da linguaxe, sometida a tanta manipulación, a un uso unicamente utilitarista, interesadamente eufemístico e perverso. A linguaxe poética permite desbordar os límites do inmediato e fronte a redución do mundo ao obvio e a pretendida imposición de verdades absolutas, a poesía ofrece exploración de novas vías, creación e recreación, especial sintonía entre emisor e receptor sen necesidade de coincidencia entre a intención do primeiro e a interpretación do segundo, favorecendo un voar libre cara a un universo de infinitas posibilidades creativas.

A poesía, ademais dunha vivencia moi especial do presente, tamén é, como dicía Celaya, "unha arma cargada de futuro". A única arma a empregar nun mundo de xustiza e paz aínda por chegar.

Publicado no Progreso o 28-4-2017

A voltas coa eutanasia

Elías Pérez Sánchez

Dezanove anos despois da norte de Ramón Sampedro, que supuxo no seu momento un forte alegato a favor da dispoñibilidade da propia vida, poucas cousas mudaron na complexa cuestión da eutanasia.

Desde o punto de vista médico, o consentimento informado (CI) e as declaracións de vontades anticipadas ou instrucións previas (os DVAs) xurdiron nestes últimos anos co fin de introducir un serio correctivo ao paternalismo médico. O CI e os DVAs representan a materialización do principio de autonomía do paciente ao contar coa súa liberdade de decisión antes de iniciar un tratamento médico e antes de decidir se se mantén “ad infinitum”. O avance que supoñen é limitado ao correr o risco de dexenerar en prácticas burocráticas no canto de buscar o recoñecemento da autonomía e dignidade do enfermo e a mellora da relación médico-paciente. Ademais, ao non aceptar “vontades que incorporen previsións contrarias ao ordenamento xurídico” e ao excluír instrucións contrarias á “boa praxe médica”, só serían admisibles as peticións de desconexión ou de paliación-sedación na agonía pero nunca aquelas condutas directamente encamiñadas a anticipar a morte do paciente en estado terminal ou sufrindo unha enfermidade dexenerativa irreversible. E non supoñen ningún avance xa que son situacións contempladas hai décadas na Lei Xeral de Sanidade e no Código deontolóxico médico

Desde o punto de vista xurídico-penal, o artigo 143.4 do Código penal vixente segue ignorando, como absolutamente irrelevante, o requirimento do paciente terminal ou seriamente incapacitado prescribindo que cando unha persoa neses contextos médicos pida inequivocamente que alguén lle axude activamente causándolle a morte e poñendo así fin á devandita situación de sufrimento, todos -e este é o mandato que, de non ser seguido, dará lugar á imposición da pena de prisión- teremos que absternos de cumprir tal petición, permitindo que a situación irreversible de padecimiento continúe. Considero que o Código penal debera convivir en sintonía coas crenzas do conxunto da sociedade, polo que tal mandato racha coa convicción xeral da cidadanía, a cal, e a través de distintas enquisas, declarouse maioritariamente a favor da eutanasia e o suicidio asistido en tales circunstancias.

Nestes tempos diversos partidos políticos tentaron sen éxito (de modo confuso e irreflexivo, utilizando técnicas xurídicas mellorables e procedementos formalmente lamentables) abordar ditas cuestións. Nada substancial mudou (insisto) desde fai dezanove anos polo que se fai inescusable non só unha reflexión máis seria sobre a dispoñibilidade da propia vida a través do suicidio asistido e a eutanasia activa, senón tamén que tales condutas, co control social, médico e legal adecuado, deixen de ser condutas proscritas e convértanse en prácticas toleradas, tal e como se espera dun Estado democrático, plural e aconfesional como o noso.

Publicado no Progreso o 22-4-2017

Manifesto a prol da Filosofía

Se queres asinar o Manifesto podes facelo no seguinte enlace:

http://nexosfilosofia.org/manifesto/

MANIFESTO A PROL DA FILOSOFÍA

Un día como hoxe hai 4 anos, en 2013, presentamos aquí un comunicado conxunto en defensa da filosofía, a Facultade de Filosofía de Santiago, a SOGAFI, o grupo Doxa e a Aula Castelao de Filosofía recollendo o lema QUEN TEME Á FILOSOFÍA? que servira para unha campaña reivindicativa impulsada a nivel estatal pola Red Española de Filosofía (REF).
A LOMCE foi aprobada en decembro de 2013, e neste curso 2016-2017 completouse o proceso de implantación desta nova reforma educativa que está a causar graves prexuízos aos estudos de Filosofía no ensino secundario, enfrontándonos aos profesionais da filosofía a un futuro cada vez máis restritivo en termos de horas lectivas, de postos de traballo e de relevancia académica.
Despois da supresión de tres das catro materias obrigatorias que ata agora estaban asignadas ao profesorado de Filosofía: a Educación para a Cidadanía e os Dereitos Humanos de 2º ESO, a Educación Ético-Cívica de 4º ESO e a Historia da Filosofía de 2º de Bacharelato, chegou agora finalmente e desaparición da Filosofía das probas comúns dentro da Avaliación Final de Bacharelato.
Xa daquela destacábamos a dimensión histórica do recorte, a súa contradición cos obxectivos da UNESCO, e o efecto negativo que ía ter sobre a liberdade de pensamento, a cultura e a calidade democrática deste país. Hoxe non podemos máis que confirmar esa pouco alentadora diagnose e constatar un retroceso en todos eses indicadores.
Como aclara o Informe da REF ás súas entidades integrantes do pasado 22 de xaneiro 2017, durante o proceso de tramitación lexislativa e de implantación apresurada da LOMCE distintas asociacións trataron de minimizar o seu impacto nas respectivas comunidades, cun resultado moi variado que de feito deu lugar a 17 sistemas educativos diferentes, polo menos no que respecta ás materias de Filosofía: algunha comunidade autónoma mantivo a obrigatoriedade de Educación para a Cidadanía en 2º ESO; varias comunidades ofertaron en 4º ESO unha optativa de Filosofía; a Filosofía de 1º de Bacharelato, única obrigatoria a escala estatal, ten unha carga horaria variable, entre 3 e 4 horas, segundo as comunidades; e en canto á Historia da Filosofía de 2º de Bacharelato, 9 das 17 comunidades autónomas decidiron mantela dalgunha forma como obrigatoria (segundo datos Informe REF 22/01/2017).
O último paso na implantación da LOMCE foi a regulación ministerial das reválidas, finalmente bastante parecidas á suprimida Proba de Acceso á Universidade, coa escepción de que a Historia da Filosofía xa non figura entre as catro materias troncais da proba, aínda que poderá figurar entre as optativas de modalidade para os alumnos que a teñan cursado.
No ámbito da política estatal os grupos parlamentarios aprobaron unha proposición de lei para paralizar a implantación da LOMCE, que foi recorrida polo goberno do estado ante o Tribunal Constitucional, e ao mesmo tempo os partidos chegaron a un acordo no Congreso para crear unha Subcomisión de Educación e negociar un “Pacto de Estado social e político pola educación” que nun prazo de seis meses subsistituirá á LOMCE.
A este contexto político xeral engádenselle as particularidades de Galicia. Ante a gravidade na situación da filosofía a Facultade de Filosofía da Universidade de Santiago de Compostela organizou en Santiago en novembro un “I Encontro Interacadémico de profesores de Filosofía”, no que se constituíron distintas comisións de traballo e se fixeron, entre outras, propostas en torno á modificación do marco lexislativo da LOMCE no ámbito de Galicia (sobre carga horaria de Filosofía e de Valores Éticos e outros cambios curriculares). Dese encontro saíu tamén a decisión de emprender unha rolda de contactos cos grupos parlamentarios e solicitar unha entrevista do Decano da Facultade e os novos directivos da reconstituída SOGAFI co Conselleiro de Educación, entrevista que foi longamente postergada e finalmente realizada o pasado 9 de marzo con nula vontade negociadora por parte da administración.
E entretanto en febreiro de 2017 confírmase a desaparición da Filosofía das probas comúns da Avaliación Final de Bacharelato. Trátase dun chanzo máis nun proceso cada vez máis terminal, que garda relación coa perda de instrumentos conceptuais para afrontar os desafíos dun mundo complexo, cambiante e incerto, no que os valores solidarios das democracias van perdendo empuxe diante dos intereses egoístas dos individuos e grupos privilexiados. Por iso consideramos que a importancia da Filosofía non é accidental senón decisiva, para madurar como persoas e para ter acceso a unha formación integral do ser humano.
Por todo o anteriormente exposto as institucións, asociacións e colectivos que abaixo se enumeran, así como todos os que firman este manifesto a título persoal, solicitan ó Ministerio de Educación e á Subcomisión de Educación que negociará un “Pacto de Estado social e político pola educación”, restituír a Filosofía ao lugar que lle corresponde polo seu valor formativo nos estudos de educación secundaria.
O cal pasa, ao noso parecer, pola adopción das seguintes medidas, debatidas e consensuadas no “I Encontro interacadémico de profesores de Filosofía” realizado en Santiago:

• Consideramos que a Filosofía como disciplina esencial para a formación dos cidadáns do futuro non pode artellarse en secundaria e bacharelato en base a materias optativas. Estas en todo caso deberían de complementar ás materias a cursar por todo o alumnado. Por esta razón reivindicamos para posibles futuras reformas educativas a seguinte carga horaria da disciplina de filosofía:

1º Unha Historia da Filosofía obrigatoria para todas as modalidades en 2º de Bacharelato (cunha carga horaria de 4-3 horas)

2º Unha Introdución á Filosofía en 1º de Bacharelato para todas as modalidades (cunha carga horaria de 3 horas)

3º Unha Ética ou Filosofía en 4º da ESO para todas as modalidades (cunha carga horaria de 3 horas)

• Respecto a materia de Valores Éticos: consideramos que esta debería ser unha disciplina a cursar por todo o alumnado, e non só unha alternativa laica á materia de Relixión, por iso solicitamos que a materia sexa obrigatoria. Por outro lado a docencia desta materia debería de estar en mans de profesorado de Filosofía, non ser impartida por calquera departamento que necesite completar carga horaria, como sucede en moitos centros na actualidade. De non haber departamento de Filosofía no centro (como é o caso de moitos CPI) habería que reivindicar a creación de ditas prazas pois suporía unha presencia maior da Filosofía nos centros educativos, a visibilidade da materia nas diferentes etapas escolares, e unha base mellor para fornecer a Filosofía en etapas superiores, así como máis postos de traballo para os titulados en Filosofía.

Asdo.: Grupo DOXA, Facultade de Filosofía da Universidade de Santiago de Compostela, Grupo Nexos de Didáctica da Filosofía, SOGAFI, Grupo de Filosofía de Vigo, Aula de Filosofía Ferrolterra, Aula Castelao de Filosofía.