O novo que non o é

Juan Carlos Fernández Naveiro 

Invócase o novo con demasiada facilidade. Comenza unha nova era, unha nova etapa na que todo vai ser distinto e por suposto mellor, hai novas ideas para unha nova sociedade, imos facer unha nova política. Que sería de nós sen esa pulsión polo novo, forma parte da natureza humana como subproduto dun afán ancestral, é antropolóxicamente comprensible, sobre todo cando a realidade social e política é manifestamente mellorable.

A palabra máis oída desde que teño conciencia é «crise». Desde a crise do petróleo ata as advertencias sobre os límites do crecemento, que acabaron derivando nos problemas de sostibilidade dos Estados de benestar e no imposible dun desenvolvemento económico ilimitado, son xa décadas desa crise sistémica que vincula o ecolóxico e o político.

A posmodernidade certificou despois o final dos relatos de emancipación. Cando cae o Muro e comenza oficialmente a globalización a tradición marxista xa estaba en crise, inducida polo desarrollo da sociedade de consumo. Comenza a xestarse a falta de horizonte das esquerdas e a percibirse que a súa renovación é unha necesidade. No entanto a crise segíu sendo a condición vital da globalización a medida que entrabamos no século XXI, despois do 11-S e sobre todo desde a crise financeira en 2008 e a Gran Recesión.

En España os ritmos foron outros, aquí vivíamos afastados dos ventos da historia e a transición liberou un enorme caudal de enerxía que transformou o país en moi pouco tempo, acercándonos a Europa. Pero os elementos de fondo eran os mesmos, e moito máis agora que todo é tan veloz e instantáneo. Están ademáis as nosas particularidades. Desde o 15-M o rexime político español experimentou unha reconfiguración que o sitúa na convulsión permanente, tamén nesto homologámonos a marchas forzadas pois todos os países estanse volvendo en xeral máis ingobernables. O bipartidismo se convirte en cousa do pasado, con cinco partidos de implantación nacional e múltiples minorías con maior ou menor capacidade negociadora. Fálase de crise do rexime da transición e a Constitución de catro décadas é un obxecto en disputa que funciona máis como liña de fractura que como motivo de confluencia (como exemplo aí está o caso catalán).

Vivimos nunha permanente crise política que non é allea á crise europea que tamén definirá esta década. Europa xa estaba abocada ao papel de perdedora da globalización, e aínda máis desde a vergoñenta socialización das perdas da crise financeira, un elemento de desafección que servíu para que a esquerda revivise alentada por novos antagonismos. A corrupción foi motivo para unha enmenda á totalidade do sistema, cuestionando a lexitimidade da representación política e da democracia mesma, mediatizada por uns partidos da «vella política» convertidos en maquinarias para captar recursos e espazos de poder institucional. Que facía falta unha «nova política» era unha necesidade a gritos, algo que as circunstancias podían e poden fácilmente xustificar. Facían falta novos partidos cando xurden Podemos, En Marea ou Ciudadanos no campo da dereita (e agora Vox). Pero a experiencia indica que non chega con declararse “novo” para selo de verdade. Os elementos de fondo son os que son, e todas esas crises siguen a estar aí superpostas e sen solucións á vista. 

O drama da «nova política», aparte do minifundismo endémico, consiste na dificultade obxectiva de evitar ao mesmo tempo dúas posicións incómodas: por un lado o conservadurismo ao que se ve abocada a esquerda clásica, sexa comunista ou socialdemócrata, que solo pode ter un discurso de resistencia (por exemplo a defensa das prestacións sociais contra os recortes) e non acaba de ofrecer respostas para as crecentes formas de exclusión. Un discurso que en perspectiva global pode ser percibido como unha nova forma de elitismo.

E doutro lado, ao pretender saír da política ríxida e burocrática supostamente “vella” e pretender estruturas flexibles e descentralizadas, resulta que ese modelo é xustamente o que ofrecen as redes. A nova política é democracia en rede  –se nos dí. Pero non hai tal fórmula máxica de participación democrática; ao contrario, o que vemos proliferar nas redes é a devaluación dos argumentos racionais, a exaltación do propio e a denigración do alleo, e en definitiva un populismo anti-político que é clave no rexurdir actual da extrema dereita.

Entre ser muleta do PSOE (e dar por feito que non hai outra política de esquerdas) ou competir nun terreo populista-mediático onde a extrema dereita xoga con ventaxa (é aí está o exemplo italiano, cos neofascistas coméndolle o terreo ao M5) non hai fácil saída para unha nova política de esquerdas. Así que mentres os novos bárbaros saen da caverna a esquerda deambula impotente, coa sensación de non habitar neste mundo –como o estoico que añora unha polis que xa non existe.

Publicado no Progreso o 12-1-2019

Democracia e capitalismo: maridaxe imposible

Gonzalo Pérez López

O capitalismo financeiro que se impón hoxe sobre o produtivo  xa non ten necesidade de botar man do pacto capital-traballo, eufemisticamente estado de benestar, para manter o dominio. Abonda coa especulación para afondar nas desigualdades varias  que o nutren. Triunfante como modelo único, sen contrapesos estatais que o modulen, confirma a incompatibilidade, por definición, entre capitalismo e democracia real. Apelidar real á democracia permite diferenciala desa impostura que supón a democracia meramente formal como recurso para adormecer ós aspirantes a cidadáns mentres se incautan da súa capacidade de pensar, decidir e elixir.

Establécese mundialmente a hexemonía capitalista en sinerxía coa degradación democrática. España, a maiores, arrastra  un lastre de partida, aínda hoxe sen eliminar. Non se produciu unha auténtica ruptura coa ditadura e os prebostes do franquismo manteñen intacta a influencia económica (véxanse os apelidos dos consellos de administración das grandes empresas) e política (un ministro con Franco, que asumiu sentencias de morte de opositores,  foi ministro nesta democracia e  presidiu Galicia durante 15 anos sen bochorno xeral). Os poderes fácticos, coa banca e a Igrexa ó fronte, conservan, arrogantes, prebendas e influencia e a liñaxe segue condicionando demasiado a realización persoal.

A democracia non é posible fora do marco dun Estado de dereito que asegure a dignidade de todos mediante a  realización práctica dos dereitos humanos. Pero a repetición ritual de “España é un Estado de dereito” como parapeto formal para acalar e humillar á cidadanía, non asegura que o sexa realmente; e substantivamente nono é, converténdose nun exabrupto conceptual, como intentarei evidenciar.

A necesidade de optar polo mal menor ante o perverso dilema ofrecido (si á constitución ou involución), levou a referendar a Constitución de 1978, na que colaron elementos antidemocráticos (monarquía e rei avalado polo ditador, entre outros) e artigos programáticos nunca desenvolvidos plenamente. Que os herdeiros do franquismo e os demócratas de salón a teñan embalsamada, abrazándoa hoxe sen pudor, ponnos sobre aviso.

A realidade corrobora a inexistencia de facto da esixible división de poderes. Basta  observar o que maquinan as elites, para acadar un poder omnímodo, sen divisións nin fisuras, poñendo especial énfase no control do poder xudicial, coa aquiescencia sen rubor do executivo e do CJPJ, ese ente opaco, corporativista e ao marxe da cidadanía, que desfigura o mandato constitucional. Sen un sistema xudicial  autónomo e equitativo non hai garantías democráticas.

As leis promulgadas nas plutocracias nunca teñen como horizonte o interese xeral  porque a correlación de forzas no poder lexislativo é moi favorable aos intereses desa minoría que emprega a lei como instrumento para perpetuar o dominio. Pero, ademais desta eiva de orixe, a pregoada igualdade ante a lei é unha quimera. A reiteración na desigualdade de trato, en función do poder do transgresor, que adoptan certos encargados de facela cumprir, é asumida pola dócil cidadanía entre o escándalo reprimido e a resignación por impotencia. A diferente actitude da Fiscalía ante delitos similares e as resolucións do Tribunal Supremo, capaz de reinventarse e corrixirse a si mesmo para protexer aos poderosos, provocan un maioritario e razoable temor ante o poder xudicial en xeral.

Unhas oposicións memorísticas e enfundar a toga, sen máis, non avalan o equilibrio psicolóxico e a equidade imprescindibles dos xuíces. Pouco cabe esperar dalgúns presuntos garantes da democracia que a infravaloran e desprezan co clasismo, xenofobia, machismo e homofobia que destilan moitas das sentencias que ditan, sen a corrección e explicación institucionais ás que os cidadáns teñen dereito. Percibidas como arbitrarias, moitas decisións do poder xudicial provocan desconfianza e inseguridade, precisamente o contrario do demandado  en democracia.

Se engadimos o secuestro polas elites dominantes tanto dos medios como da participación directa dos cidadáns, o transformismo e a corrupción consentidos e indultados na práctica política, a ausencia intencionada da educación en valores cívicos e a provocada amnesia histórica, a erosión actual da democracia resulta tan comprensible como abominable.

O apoio maioritario das decisións non as lexitima, porque a democracia  non pode ser unha mera técnica organizativa do estado, senón que esixe respecto á dignidade persoal, liberdade, solidariedade, igualdade e xustiza social; é dicir, a antítese do capitalismo. Democracia sen valores morais é, cando menos, autoritarismo; sen utopías e ás costas da sociedade civil, un despropósito.

Dado que a dinámica actual non é propicia para reverter a situación descrita, se a sociedade civil quere revalorizarse, non deberá facer algo máis que esperar submisamente algunha graciosa dádiva do poder absoluto?

Publicado no Progreso o 29-12-2018

A querela das mulleres

Mar Carballo Cela

Cristina de Pizán (1364-1430) foi a primeira muller, da que temos constancia, que se enfrontou publicamente a través dos seus escritos a toda unha corrente literaria misóxina, que reproducía a imaxe patriarcal da muller como un ser por natureza inferior e de índole moral degradada. Herdeira da visión que Aristóteles trasladara do sexo feminino nos seus escritos, esta tradición caracterizábao como proclive á mentira e ó vicio, que a través de tretas varias arrastraba ós homes a condutas reprobables. Aristóteles era toda unha autoridade na Idade Media, sendo as súas obras referente indiscutible para moitas cuestións da época.

Esta imaxe da muller, reforzada polo cristianismo, aparecía nas obras literarias medievais de maneira xeneralizada e, en concreto, foi un poema amoroso (“Roman de la Rose”), de gran sona, o que serviu de detonante para que de Pizán decidira escribir a súa réplica: “A cidade das damas”. Nela argumentaba que só a ausencia de educación, e non a súa natureza, mantiña ás mulleres nunha posición subordinada. A obra de de Pizán inicia o que se deu en chamar a “querela das mulleres”: unha disputa intelectual na que partidarios e detractores dos dereitos femininos se enfrontaron a través de escritos diversos ata o século XVIII.

Debemos preguntarnos se esta cosmovisión humana, presente ó longo de tantos séculos, se pode dar hoxe por erradicada. Coido que moito temos aínda que falar sobre os estereotipos de xénero na literatura e, sobre todo, nos medios audiovisuais. Relatos de ficción que, como di Pilar Aguilar, son fonte de realidade ó trasladar patróns de conduta a través do comportamento dos seus protagonistas. Os ecos daquela literatura antiga e medieval seguen resoando no noso inconsciente colectivo, construíndo a nosa identidade. Espellos distorsionados nos que aínda nos seguimos mirando e que teñen graves consecuencias na nosa vida cotiá: acaso non se cuestiona ás vítimas de agresión sexual incluso a través de preguntas tendenciosas na mesma sala de xuízos? Non se cuestiona tamén a Lei de Violencia de Xénero pola posibilidade de denuncias falsas, algo que non sucede con ningunha outra lei? Cantas veces oímos que as mulleres, cando somos malas, sómolo máis que os homes?...Tentadoras e mentireiras, seguimos sendo xulgadas pola atenta mirada masculina que pon nome a todas as cousas desde a súa “natural autoridade”.

Ó principio foron Pandora e Eva, desobedientes, sedutoras e enganadoras: dous símbolos da nosa tradición cultural que nos convenceron de que foi a muller a que introduciu o mal no mundo. Agora son as súas fillas, eternas personaxes secundarias de renovados mitos, amantes de novos heroes, as que se asoman desde as páxinas dos libros e as pantallas da televisión e dos cines para recordarnos que todo debe seguir igual. Os libros din que nada relevante fixemos na historia; os anuncios televisivos, que a credibilidade ten voz masculina e que o noso valor fundamental reside na sexualidade e a beleza externa; e as películas, que as aventuras e desventuras amorosas son o eixe central da nosa vida, acompañando ó protagonista como fonte de pracer e distracción.

Cristina de Pizán deixou, por cansazo, a súa réplica epistolar con autores contemporáneos sobre este tema. Gustaríame poder dicirlle que, seiscentos anos despois, a querela continúa.

Publicado no Progreso o 15-12-2018