Líricos, épicos e dramáticos (estilos de pensar)

Juan Carlos Fernández Naveiro

Que me perdoen os puristas dos xéneros literarios pero este non é un artigo filolóxico. Trata de "tipos ideais", no sentido que lle deu Max Weber á expresión, modelos que reúnen un conxunto de caracteres identificable, aínda que non se dean exactamente así na práctica.

"A infancia é habitualmente lírica, estamos aínda inflamados de ego, somos egocéntricos e os sentimentos propios actúan como unha barreira infranqueable. Nos nenos é esperable que estean á merced dos fluidos que percorren o medio interno —a súa bendita heteronomía—, pero de maiores iso é bastante máis molesto, aínda que non por iso menos frecuente; nas rúas, oficinas e redes sociais proliferan cansinos cantos a min mesmo" (con perdón de Walt Whitman) que enxalzan as virtudes supostas de calquera, xente polo xeral propensa a estar airada e ser intransixente. A polarización e o radicalismo serían síntomas da mala lírica destes tempos.

Se os líricos viven na inxenuidade de crer que os seus sentimentos son o real, os épicos teñen a arrogancia (propia da xuventude) de crerse investidos dun relato (‘epos’) que o explica todo e para todo atopa dentro del xustificación apropiada, todo revirte a autoconfirmar as opinións previas. O épico deu o paso á razón, pero se embarca nunha razón delirante, cega e xorda a todo o que non sexa ela mesma; pasou do eu ao nós, pero da curso a un nós excluinte. Decreta a insuficiencia do real e crese investido dunha misión redentora. Mentres o lírico tende a recluirse no privado e a considerar que non hai nada máis alá (algo moi propio da infantilización da sociedade de consumo), o épico tende a invadir o público co seu relato e afogar a disidencia privada. No límite son «o zombi e o fanático», figuras coas que hai anos remataba Alain Finkielkraut o célebre e polémico libro ‘La derrota del pensamiento’.

Máis alá da exaltación do sentimento e da opinión queda o estilo dramático, a construción dun equilibrio inestable entre o privado e o público, entre o sentimento e a razón, a serena desesperación da madurez, o drama de vivir. Finalmente somos personaxes entre personaxes, portamos identidades precarias que só se definen polos seus actos e palabras, mentres o ego vese continuamente exposto ás contixencias dos outros, precisado de se reconfigurar, como un relato inacabado.

O estilo dramático oscila á súa vez entre dous extremos antagónicos, o tráxico e o cómico, que tamén poden mesturarse nun único estilo (traxicómico). Son dúas formas de saírse dos corsés da identidade, de expoñela a forzas que nos desbordan e nos cuestionan. Por eso o dramático é autocrítico, virtude da que son rigorosamente incapaces os líricos e os épicos; porque repara en que nin os sentimentos privados nin a razón común son materia suficiente para construir un refuxio que poida ser habitado e compartido.

Para iso é preciso romper as propias cadeas; para transcender as alturas do idealismo centrado no "ego" (no extremo: para fuxir do despotismo autista do zombi e o fanático), Deleuze distinguía dous modelos, por un lado o discurso das profundidades, o tráxico que nos abisma no indiferenciado, e polo outro o humor, un discurso que transcorre nas superficies e non se deixa atrapar por ningunha significación ríxida, discurso do absoluto singular. Pero opóñense menos do que poidera parecer porque ambos exploran límites, constatan o inabarcable do destino humano, o radical absurdo de vivir.

Son estilos de pensar pero ante todo son estilos de vida. Todos somos en grao variable líricos, épicos ou dramáticos según épocas ou circunstancias, e xestionamos como podemos esas mesturas. Que cada quen avalíe a súa figura no espello. Do que se trata, como lle di Marco Polo a Kublai Khan ao final de ‘Las ciudades invisibles’ de Italo Calvino, é de "saber recoñecer quen e que, no medio do inferno, non é inferno, e facelo durar e darlle espazo". Pero non é tanto unha elección como unha aprendizaxe.

Publicado no Progreso o 20-1-2018

Quizais...

María Isabel Sánchez Corral

 

Quizais este tema sexa xa coñecido, eu mesma escribín varios artigos sobre esta temática ou tocando aspectos que forman parte del: o patriarcado. Pero non podo deixar de escribir sobre isto cando no 2017 en España foron asasinadas 52 mulleres, segundo as estatísticas oficiais e 97 cando falamos de feminicidios fose do campo da oficialidade e as súas regras.

A pregunta ante o horror é sempre a mesma, por que? Pero ante ela, uns non queren responder e a outras non se lles escoita. Os uns son parte do problema, pois non se cuestionan a estrutura patriarcal que conforma unha sociedade cuxa base se asenta no poder do pai de familia, e onde as mulleres están sometidas e son dominadas polos homes.

O home a través da cultura debe dominar a natureza e polo tanto, dominar á muller que considera o natural fronte a el, que representa a cultura. A muller representa a familia e a esfera privada fronte ao home, que representa a sociedade e o ámbito público. Todo isto transmitiuse a través de diferentes mitos, neles as mulleres aparecemos como un castigo, personificamos a maldade e a perfidia. Pandora é creada por Hefesto e outros deuses, baixo as ordes de Zeus, para castigar o roubo do lume por parte de Prometeo.

Os homes terían lume a cambio dun belo mal: Pandora. E ela que era bela, mentireira, sedutora, intelixente, voluble e curiosa abriu a caixa que contiña os males humanos que se esparcieron por toda a Terra: a enfermidade, a pobreza, a vellez, as pragas, o odio, os vicios, a violencia, a tristeza… Todas as mulleres somos as herdeiras de Pandora: "Dela procede a liñaxe das mulleres, pois funesta é a liñaxe e a estirpe das mulleres" (Hesíodo).

Non se quedan atrás os relatos doutras relixións. O Antigo Testamento no seu libro do Xénese relata como Eva, unha muller, traizoa, mente, engana e peca pola súa curiosidade mal sana. A partir de aí para o home acabouse o paraíso, pero tiña a quen botar a culpa da súa desgraza, a unha muller.

O patriarcado e a sociedade retroalimentáronse na súa xénese e desenvolvemento. A sociedade técese a través das familias, estas fundaméntanse en relacións exogámicas e no intercambio das mulleres para cumprir co tabú do incesto, segundo Lévi Strauss. Un home non se casa coa súa filla, pero dálla a outro home co que establece unha relación entre dúas familias. As mulleres son moeda de cambio, a través delas técese a sociedade de forma artificial, de vínculos non consanguíneos. O home ao mesmo tempo que xeraba sociedade xeraba patriarcado.

Podemos pensar que isto se daba nas primeiras sociedades primitivas, pero non. O patriarcado é unha estrutura que percorre a historia. É verdade, que as condicións das mulleres variaron ao longo da historia e mesmo podemos dicir que nalgún aspecto melloraron dependendo da cultura da que falemos. Pero as mulleres seguen sufrindo a dominación e a desigualdade por parte dos homes; isto non se podería entender sen explicar o patriarcado como alicerce da sociedade. A súa manifestación máis visible son os feminicidios que só mostran unha cara, a da morte. A outra, a dos malos tratos continuados, a violencia psicolóxica, a agresión sexual, a violación, a ablación, a lapidación, o estigma menstrual, a explotación sexual non se ve tanto, e ás veces, esquécese á vez que apagamos a TV ou nos desconectamos da internet.

O Estado tamén exerce violencia contra as mulleres cando permite ou fomenta a desigualdade, a brecha salarial, a pobreza, a precariedade, a carga do traballo reprodutivo, os asasinatos de mulleres. Porque a súa estrutura é patriarcal e o patriarcado, como estrutura que é, subxace a fenómenos diferentes en sociedades e épocas diferentes. Tendo unha única consecuencia, a dominación e a desigualdade das mulleres. A desigualdade alimenta ao capital. Son as mulleres, na súa maioría, as que realizan o traballo reprodutivo e incorpóranse ao mercado laboral nas peores condicións de subalternidad e precariedade, nun mundo onde o home puxo as normas e cre que pode seguir facéndoo.

Cincuenta e dous asasinatos ou noventa e oito feminicidios, dúas lecturas: a do sistema e a feminista. Isto é o que nos permite ver como esa estrutura patriarcal mantense e interpreta uns feitos baixo a lectura de violencia con ou sen vínculo afectivo de parella ou exparella. A violencia que sufrimos as mulleres se non hai ou houbo vínculo afectivo parece ser que non é violencia de xénero. As violencias que invisibiliza o sistema non son violencia.

A medida póñena eles, o que é e o que non é violencia dítao o patriarcado. Polo tanto, non esperemos deles nin unha solución nin ningún cambio ao cal non se vexan obrigados, custa perder privilexios. Serán as outras, as alteridades, as mulleres feministas e os seus aliados as que busquen e atopen outros modelos, outras comunidades.

Publicado no Progreso o 13-1-2018

Información sen coñecemento

Gonzalo Pérez López

Afirmar que vivimos na "era da información" ou "todo está en internet", ademais de obvio, é unha cantilena que, reiterada indiscriminadamente, acaba por esvaecer o seu sentido e as consecuencias que dela se derivan. Emprégase como recurso explicativo e como xustificación e aceptación dunha realidade cuxo control se nos escapa. Opera como un esconxuro que repetido invoca ese poder difuso e invisible, esa divindade actualizada e tecnolóxica, para que evite a nosa exclusión e nos permita recoller as faragullas sobrantes do seu poder universal.

Pero o exorcismo esíxenos facer tabula rasa da historia da humanidade, como se a sociedade da información fose o esperado milagre do presente a cambio de renunciar ao pasado por inútil e cavernícola. Se non queremos quedar varados nese estado estamos obrigados a participar do que, esta vez si, permitirá asentarnos na «nova e definitiva modernidade» sen ter que interrogarnos sobre a realidade nin sobre nos mesmos, pasivos, robotizados e sen saír de casa.

Esta distorsión supersticiosa da realidade non deixa de ser unha manifestación máis da ignorancia inducida desde o poder, unha constante que se repite con distintos matices desde tempo inmemorial.

Aínda que o incremento e acumulación expoñencial do coñecemento nas últimas décadas teñen unha repercusión extraordinaria en todos os ámbitos, deixarnos aparvar polo triunfalismo sen reparar no seu asimétrico reparto social, ten hoxe nefastas consecuencias, tendendo a agravarse no futuro.

En relación co problema, o historiador Peter Burke alerta dalgúns perigos que nos invaden: confusión frecuente entre información  e coñecemento, tendencia imparable á especialización e control do coñecemento polo poder.

Se hai un perigo transversal aos demais e do que todos derivan é precisamente o do control do coñecemento polas elites. Con esta perspectiva adquire sentido reflexionar sobre esas confusións que se van asentando firmemente hoxe en día, tales como as da familiaridade, opinión e propaganda respectivamente coa información e a de esta co coñecemento.

Neuroloxicamente parece impoñerse a miseria cognitiva, é dicir, o noso cerebro, por economía de medios, actúa aínda que teñamos unha información incompleta, nesgada ou falsa da situación á que temos que responder. Isto explicaría que creamos que o que nos resulta familiar é o real.

Para acadar o coñecemento é imprescindible que o pensamento procese a información recibida, o que resulta materialmente imposible xa que só dispoñemos dunha pseudoinformación que devén facilmente en propaganda, opinión sen fundamento e desinformación sen máis.

Aínda que a información fora tal, se non somos capaces de comprendela (seleccionar, organizar, relacionar e valorar criticamente a mesma), non podemos desembocar no coñecemento. Chegar a el, aínda que sexan moitos os que poden acceder a algún xeito de información, tórnase tarefa irrealizable para a maioría .

O problema fundamental estriba en que todos os límites son moi imprecisos e resulta fácil deslizarnos cara á ignorancia. Robert Proctor, lúcido historiador da ciencia, patentou o termo agnotoloxía para describir o estudo argumentado polo miúdo da existencia dunha industria para a creación deliberada da ignorancia, unha tecnoloxía da desinformación, engadiría eu.

Abonda con observar como os que aspiran a monopolizar o coñecemento como a expresión máis eficazmente expansiva de poder, coa colaboración dos medios de (in)comunicación masiva (os instrumentos que máis inciden cognitivamente na sociedade), poñen en marcha o seu férreo control planificado da información.

Así, emiten unha cantidade tal de mensaxes que desencadean unha sobrecarga de información (errónea, fragmentaria, irrelevante e inútil as máis das veces), que non só provoca que confundamos o que resulta familiar co real senón que nos intoxica de tal maneira que nos aboca a abandonar a idea de depurala e procesala criticamente para transformala en coñecemento. Incapaces de facernos as máis elementais preguntas sobre a información en si, sobre quen a produce e con que intención o fai, a propaganda circula sen obstáculos arrastrándonos inevitablemente ata acabar atrapados na rede da ignorancia.

Entón, vagamos perdidos nesa nebulosa de ignorancia coa viciosa ousadía dos que cren estar en posesión da verdade. Esta inhabilitación nosa para o coñecemento confirma o éxito da operación emprendida e converte a anhelada sabedoría nunha quimera.

Publicado no Progreso o 6-1-2018