domingo, 2 de septiembre de 2018

U-las máxicas realidades?


Xosé Ramón Cando Vázquez

Pode o máxico ser real? Acougue o posible lector ou lectora que non se vai levar a cabo unha especulación de carácter ontolóxico aínda que, se cadra, falaremos de epistemoloxía, ou sexa, de cal pode ser o estatuto do máxico/real na vida de cada quen e as repercusións que esa consideración produce na (sempre política) vida social.
É ben coñecido pola bioloxía e, no seu caso, pola antropoloxía o paralelismo entre a evolución dunha especie (filoxénese) e o desenvolvemento de cada individuo (ontoxénese); de maneira que  unha boa parte das características que actualmente se poden observar nun ser humano dende que nace ata que morre, poden igualmente ser rastrexadas na historia evolutiva da especie humana. O paradigma actual afirma que o pensamento racional aparece, evolutivamente, de xeito simultáneo  coa linguaxe e  fundaméntao en que  so a linguaxe articulada pode servir de soporte ao que, en termos xerais, entendemos por lóxica. Aliás, a psicoloxía evolutiva (Piaget mediante) aporta datos empíricos que parecen confirmar dita simultaneidade. De maneira semellante podemos facer referencia a algún outro aspecto como  o que se coñece por “pensamento máxico”, tan presente nas cosmovisións dos nosos antepasados como nas dos nosos nenos e á que adoitamos contribuír con figuras como á dos Reis Magos que os adultos consideramos irreais pero que para nenos e nenas son incuestionablemente reais. Estamos, logo, diante dunha realidade fundamentada polo desexo e sen outra apoiatura que a da fantasía.
O binomio máxico desexo+fantasía segue a operar, en termos xerais, na madureza e serve de fundamento á visión do mundo de moitos e moitas de nós. Diría o meu admirado (case tocaio) Kant que o mencionado binomio non nos vai permitir levar adiante unha vida plenamente humana porque nos manterá na minoría de idade e polo tanto teremos vedado o acceso ao universo da liberdade e da moralidade. Con ser este un asunto nada menor, atinxe, de todos xeitos, á vida privada das persoas e  aí non temos dereito a intervir; a crise prodúcese cando este binomio guía a nosa actuación pública, cidadá e temos dificultade para entender que o noso binomio non é compartido por todos e todas e que mesmo hai xente, rara, que non contempla a maxia como ámbito de “realización” dos desexos.
Hai, polo tanto, persoas que aceptan que os mitos da infancia están ben para a infancia que os pais e as nais son máxicos/as pero chega un momento no que deixan de selo e que ser adulto significa vivir á intemperie pero, pola contra, ten a impagable vantaxe de apropiarse dun mesmo e vivir sen ningunha caste de tutela. Esta posición, mais alá da vertente individual, privada, ofrece importantes melloras no eido da convivencia porque permite transcender a perspectiva binomial, antes mencionada, e enfrontar o necesario debate arredor da cousa pública dende o desexo (sempre presente) pero, igualmente, partillando a aceptación dun espazo, mais ou menos amplo, do que se entende por real, superando barreiras procedentes dunha perspectiva máxica (desexo+fantasía), que corresponde ao eido da privacidade.

Mais alá dos deuses, a nosa vida política está chea de realidades que, pola súa vinculación co pensamento máxico, habitan no mundo das asuncións incuestionables. Vexamos algunhas:
España: Hai cidadáns e cidadás que teñen un concepto de España moi próximo ao do líder histórico do fascismo español, José Antonio Primo de Rivera: “España es una unidad de destino en lo universal” afirmación que leva a realidade España pouco menos que ao Xénese, por enriba  de continentes, do planeta e do propio sol que están sometidos á caducidade que rexe o universo.
Rei: Polo que parece, boa parte da cidadanía española non pode vivir sen monarca, ten medo de que desapareza unha “presunta” protección, maxicamente, atribuída a esa ancestral institución. Este segmento cidadán prefire ver eliminada a súa liberdade que arriscarse a elixir.
Entrambas construcións políticas deben ser extraídas do reino da maxia para poder constituírse en obxecto do debate público porque este so é posible cando a alienación derivada do pensamento máxico é suprimida polo pensamento lóxico que permite a xestión do desexo sen desconectar da realidade. En síntese, partindo da base da existencia de compoñentes subxectivos na confección do real individual, pero, tamén, de que o ámbito do público, das relacións de convivencia, debe quedar fora de calquera imposición, faise imprescindible establecer un espazo de realidade partillada que debe ter como vía de acceso o pensamento racional de cara a facilitar a toma de decisións, nun marco, o lóxico, predicable do conxunto da humanidade e cunha base, o desexo, aplicable co mesmo carácter xeral.

Publicado no Progreso o 11-8-2018

Sobreacumular


José Domingo de Prada
 
Parece que na sociedade e no tempo actuais vivimos na sobreacumulación. A medida que transcorre a nosa vida imos gardando todo tipo de cousas: obxectos, recordos, informacións, imaxes, isto é, todo o que denominamos ‘bens propios’. Realmente constituímonos nesta acumulación de presentes, materiais ou temporais (a ambivalencia do termo adquire aquí pleno sentido) que xa pasaron e que despois deixamos de lado. Ou iso facíamos ata agora, porque o noso novo problema xérase cando tratamos de actualizalos de forma enfermiza. Sabemos, ou deberíamos saber, que somos o resultado do paso do tempo, que imos configurándonos como síntese de experiencias particulares que van modificándonos e deixando pegada sobre nós e sobre a nosa percepción da vida. Habitualmente elaboramos esta síntese por superación das nosas experiencias privadas e incluso dos nosos ‘bens propios’, e facémolo soltando lastre e abandonándoos para poder avanzar; co cambio de tendencia autoimpoñémonos conservalo todo, especialmente, e gracias ao desenvolvemento dos procesos informáticos, arquivamos o que é convertible dixitalmente.
A sociedade na que vivimos —capitalista, da información, da ansia de posuír, da ambición permanente de reedificar o futuro— induce en nós esta cobiza de retención. Sen embargo, o que atesoramos son meras bagatelas, banalidades, nimiedades que nos levan a desposuírnos de nós mesmos, na medida en que posuímos cada vez un maior número destas. Esta sobrecarga de futilidades provoca que perdamos aquilo que si ten auténtico valor, isto é, fai que nos extraviemos. Ao final acabamos identificándonos e sendo só o que temos, a suma dos nosos presentes, e deste xeito, ao non superalos, diluímos a nosa personalidade e a nosa forma de ser entre aquilo que conservamos que pasa a converterse no que dá sentido a nosa vida, en lugar de ser un mero apoio para a construción da mesma.
O proceso conleva a que acabemos disipándonos entre as cousas, literalmente vendémonos a cambio das nosas posesións (vendemos o noso tempo para poder gañar con que mercar cousas, ou vendemos a nosa intimidade e o noso pensamento -chámanlle datos- nas redes dixitais para poder usalas). Somos mercados polo capitalismo que nos empuxa a entrar no seu territorio e a que nos despoxemos da nosa humanidade, da nosa personalidade, invitándonos (habería que matizar que significa esta invitación e a posibilidade de rexeitala sen realizar esforzos de titáns) a autocousificarnos.
Esta autocousificación voluntaria prodúcese a base de gardar, de ansiar gardalo todo. Nomeadamente, e xa que estamos nos tempos da informática e das comunicacións, estamos a substituír as cousas físicas (que seguimos amontoando, aínda que sempre son limitadas e nelas a acumulación devén dun permanente intercambio de obxectos de usar e tirar) por outras dixitais e así almacenamos miles de Tweets, de comentarios de Facebook, de seguidores, de Like, de fotos (propias e alleas), de mensaxes, de contactos... Todo é sobreexposición, sobreactuación, perda de referencias, onde o desproporcionado peso do que imos gardando acabará esmagándonos e, dende logo, nalgún momento fracturará algunha parte de nós, porque somos memoria, pero tamén esquecemento.
A situación na que nos atopamos parécese á descrita por aquel conto no que o rei ordenaba aos topógrafos do seu reino que lle fixeran un mapa a escala real do seu territorio para poder observar todos os detalles do mesmo. Efectivamente, estamos a construír un mapa, non físico -o que nos parecería desproporcionado e absurdo- pero si dixital e temporal a escala case real da nosa propia vida. Non queremos deixar que se perda ningunha imaxe, ningún comentario, ningún momento, por banal, repetitivo e cotiá que sexa o que nos pasa, pretendendo que nada pase (nin facemos nada, nin estamos dispostos a perder esa ‘nada’ -de novo, un termo cunha ambivalencia para pensar-) e que todo permaneza. Que diferencia con aqueles tempos nos que as imaxes e os comentarios que se gardaban tiñan que ter unha relevancia especial!
O malo do contexto actual é que viciamos a perspectiva e que canto máis acaparamos máis nos desprendemos de nós mesmos: non logramos ver a realidade que temos diante ao delimitala e filtrala coas nosas cámaras; non conseguimos controlar as nosas posesións nin materiais nin dixitais, mercando permanentemente e amoreando detalles inanes do que nos pasa; e, non somos quen de vivir a nosa vida por ter que actuar sobre ela como presuntos narradores que lla contan a outros para que a axexen deformándoa en función dos receptores.
É sobreacumular a nova escravitude?

Publicado no Progreso o 4-8-2018

Animais filósofos


Juan Carlos Fernández Naveiro
 
Había unha vez un gato que ía polo bosque e se atopa cun raposo descansando baixo unha árbore… Máis ou menos así comenza unha das célebres fábulas de Esopo, auténtico creador do xénero no Gracia arcaica. Digo máis ou menos porque son tantas as versións e tan pouco o que se sabe con certeza que máis que dun texto canónico dispoñemos de historias que son parte do constantemente reinterpretado imaxinario popular.
Como mestre da astucia o raposo alardea das súas tretas para entrar pola noite nas granxas a comerse algunha galiña, mentres o gato recoñece que el solo sabe cazar ratas e trepar ás arbores cando o persiguen, cousa que ao zorro lle parece moi rudimentaria. Pero cando chegan uns cans ou uns cazadores o gato leva a cabo a súa estratexia e sube rápidamente a unha árbore, mentres o raposo corre atolondrado, dubida, cambia de dirección e finalmente é atrapado. Sobra aclarar a moralina coa que adoitan presentarse as fábulas de Esopo.
A historia pode verse como unha variante máis do proverbio que se atribúe ao poeta Arquíloco, “mentres o raposo sabe de moitas cousas, o ourizo sabe moito dunha sola”, idea que glosa o filósofo Isaiah Berlin no seu ensaio de 1953 El erizo y el zorro. Pero en Berlin xa non se trata dunha comparación moralizante senón dunha dupla categoría para dividir en xeral a pensadores e escritores en dous tipos. Dun lado os concienzudos ourizos que simplifican a complexidade do mundo nunha única grande idea que traballan obsesivamente, como Platón, Dante, Hegel, Nietzsche, Dostoievski ou Proust, e doutro os inquedos zorros que aducen unha gran variedade de ideas e experiencias, como Heródoto, Aristóteles, Shakespeare, Montaigne, Goethe, Balzac ou Joyce.
Pero todas as oposicións son falsas, agochan unha tanxente pola que se abren novas posibilidades. O mesmo Berlin se refire a Tolstoi como un primixenio raposo, reconvertido a ourizo pola férrea vontade do oficio da escritura, e a evolución de Wittgenstein, según Peter Hacker, vai do concienzudo ourizo do Tractatus lógico-philosophicus cara o raposeiro nomadismo temático do chamado segundo Wittgenstein, o das Investigacións filosóficas.
Si a xerarquía moral da fábula de Esopo estaba clara, indicando a superioridade da convicción do gato (ou do ourizo de Arquíloco) sobre a volubilidade do raposo, esa xerarquía, que forma parte da conservadora moral tradicional, non está tan clara nos tempos modernos e non digamos nos contemporáneos. A cultura líquida das redes pode verse como o triunfo do raposo, representado na mirada caleidoscópica do lector dixital.
Pero esa xerarquía xa estaba posta en cuestión desde os inicios da modernidade, pola vontade experimentadora e fáustica da ciencia que vai a alteralo todo. O filósofo inglés Francis Bacon distinguíu as actitudes de formigas e arañas, outra dualidade célebre usada para comtrapoñer a empríricos e racionalistas: “Os empíricos, semellantes a formigas, solo deben recoller e gastar; os racionalistas, semellantes a arañas, forman telas que sacan de sí”. Mentres a araña se debate en sutilezas sen fin, a formiga tantea e explora, chea da curiosidade que non ten a araña, unha solitaria soberana do sei reino. A formiga sin embargo non ten parada e oscila esquizoidemente entre o entusiasmo e o desánimo.
Todas as oposicións son insuficientes se non son superadas. Bacon considerou a abella como ese animal superior, porque “recolle os seus materiais nas flores dos xardíns e os campos, pero os transforma e destila”. Se trata du termo medio pero, como dicía Aristóteles, este non é un punto abstractamente equidistante senón relativo a nós; un punto medio que en realidade é un óptimo, como a distancia xusta que según Shopenhauer deben manter entre sí os ourizos para non ferirse nin conxelarse, como ocorre coa paradoxal sociabilidade humana.

Publicado no Progreso o 28-7-2018