Expropiación de la filosofía

Juan Carlos Fernández Naveiro

“La filosofía proporciona un análisis y capacidad de reflexión transversal que debería estar presente en todas las disciplinas que tienen por objetivo mejorar la comprensión del mundo actual y desarrollar respuestas adecuadas a los retos a los que nos enfrentamos“, “la filosofía es una disciplina que estimula el pensamiento crítico e independiente y es capaz de trabajar en aras de un mejor entendimiento del mundo, promoviendo la paz y la tolerancia”: estas afirmaciones proceden de los documentos de la UNESCO que declararon en 2005 la celebración del Día Mundial de la Filosofía, que desde entonces se celebra el tercer jueves de noviembre para impulsar la importancia de la filosofía en la cultura y los sistemas educativos.

Son afirmaciones bienintencionadas en lo que se refiere a los principios; si por el contrario nos atenemos a la realidad observamos algo bien distinto: la complicidad entre una sociedad cada vez más individualista y privatizada, y las exigencias de publicidad y transparencia, con la constante exposición digital. Si el clásico “idiotés” designaba al que se desentendía de la cosa pública, hoy hablaríamos del ciudadano expropiado de sí y aturdido por el flujo excesivo de datos. Es la misma coherencia que se da entre la privatización de la filosofía, reducida a las terapias de autoayuda (donde tiene un gran éxito), y el enfoque de su dimensión pública con el criterio de la inmediatez utilitaria y el conformismo.

Lo que recibe promoción social es la integración en las ideas dominantes mediante el consumo y la multiplicación de los datos en las redes. Bajo tal perspectiva es lógico el debilitamiento de la filosofía en los sistemas de enseñanza. Se impone una idea de la educación como proceso mecánico y automatizable, en el que el arte de enseñar se sustituye por procedimientos estandarizados que se inserten en el modelo empresarial del holding público/privado, que es el destino de toda institución ilustrada (abreviando: el modelo LOMCE).

¿Qué puede hacerse por la filosofía en su Día Mundial? Defenderla como bien común, porque la filosofía puede ayudarnos contra las amenazas de un choque de culturas, de religiones o de civilizaciones, cosa que no parece menor. La filosofía puede contribuir a elaborar nuevas identidades enriquecidas con la diversidad, y en lo educativo puede articular a los otros saberes e integrarlos en procesos transversales de disciplinas que se realimentan y se conectan con la vida real. Y para defender esta utilidad de la filosofía debe reconocérsela como un bien civil y común, sustraída al interés comercial y a cualquier otra soberanía. La protección jurídica del derecho a la filosofía, como parte del patrimonio inmaterial de la humanidad, eso es lo que hemos defendido este 19 de noviembre, y todo indica que habrá que seguir defendiéndolo todavía durante bastante tiempo.

Publicado no Progreso o 21-11-2015

Colaboracionismo

Mª Isabel Sánchez Corral

Seguramente, unha ampla maioría de profesores e profesoras de filosofía utilizamos nalgún momento un pequeno texto de Bertrand Russell, extraído do seu libro ‘Os problemas da filosofía’, onde caracteriza o «home que non ten ningún verniz de filosofía».

A intención sería suscitar no alumnado,que se achega por primeira vez á filosofía no bacharelato, o interese pola importancia deste saber e a súa caracterización a través das palabras do filósofo e matemático. Para Bentrand Russell ese home sen ningún tipo de verniz filosófico é aquel que preso dos prexuízos, o sentido común e o costume, se deixa levar acríticamente pola obviedade. Aquel que camiña desposuído da razón en mans dos poderes que o utilizan, sen saberse utilizado.

Fronte a el, debúxanos a ese ser humano, a esa persoa fiel así mesma que busca sen atopar, pregunta sen resposta precisa, non se guía polo establecido e o dogma non ten cabida no seu credo. Así o profesor/ra de Filosofía soña ao filósofo para que o seu auditorio se admire, se resolva crítico, utópico, e se emancipe, impulsándoo a que se constitúa como ser humano libre e independente.

A filosofía, ou quen a practique, polo seu carácter crítico non pode ser morna senón radical, debe buscar a verdade sen presupoñela e aínda que non a atope debe seguir buscando e expondo problemas. Aquí é onde o seu labor se achega á poesía e ao poeta, encomendándose a escribir o verso perfecto, aínda que morra. Quizais por esa razón quen utilizou e utiliza ese texto para espertar a inquietude e tentar que o círculo non peche, non se pode permitir a indiferencia, o acomodo, esperar a que o tempo o solucione todo.

A actualidade, o momento histórico require po- ñer máis que nunca en práctica o esencial da filosofía. Heidegger, a principios do século XX, anunciou que o problema da filosofía xa non era a verdade senón a linguaxe. Esta afirmación abriu un panorama novo na filosofía e xerou unha gran influencia en distintos filósofos e distintos campos do saber. Quizais esta afirmación que tentaba socavar os cimentos da metafísica, tamén influíu no pensamento posmoderno que acabou relativizando ata a propia filosofía. Pero a linguaxe como reflexo do noso pensamento —pensamos a través de conceptos que verbalizamos en palabras— catalizador e xerador de ideas, debe tentar desvelar a verdade.

Cousa da que se esqueceu o filósofo alemán cando desde a fría indiferencia non aclaraba a súa posición fronte aos acontecementos da Alemaña nazi, máis ben pareceu esquecer botarlle unha mirada crítica ao poder que se constituía no seu país. Por esa razón, independentemente das nosas inclinacións intelectuais, non podemos esquecer o noso compromiso co ser humano, coa sociedade, co presente que xera futuro; en definitiva, coa vida. Non podemos traizoar aquilo do que alardeamos converténdonos en silenciosos colaboradores. Por esa razón, parte do alumnado que comeza a estudar Filosofía lerá ou xa leu a Bertrand Russell.

Publicado no Progreso o 14-11-2015

Cidadanía aprazada

Gonzalo Pérez López

O que subcribe é un dos perennes aspirantes a acadar a categoría de cidadán que, condicionado pola implacable ditadura dos anos, empeza a desesperar de acadala algún día.

Padecemos o franquismo, que prohibiu por decreto ata o uso mesmo da palabra, máis tarde o franquismo sen Franco deu paso á democracia formal pola que transitamos e que, aínda que recuperou a palabra, empregándoa en van ata a saciedade, ao transcorrer o tempo sen concretarse nunca na realidade, acabou por converterse nunha entelequia.

Constatar a evidencia de que a división e independencia de poderes propias do Estado de Dereito non están asentadas neste país, supón confirmar que a democracia está lonxe de estar consolidada, competindo entre eles por liderar a xeración de desconfianza entre os aspirantes á cidadanía. Deles, o poder xudicial, que ademais de controlar os outros ten a obriga de autocontrolarse, non é o que menos receo provoca entre nós. Parece difícil isto tendo en conta a erosión da credibilidade que sofren os outros poderes, pero as consecuencias que, por acción ou omisión, se derivan das súas decisións e os reiterados brotes de connivencia máis ou menos explícita co Executivo, acabaron minguando tanto a nosa confianza nel que tememos estar bordeando a inconsistencia e a inseguridade xurídica, impropias dun estado democrático.

Rights International Spain, Greco (Grupo de Estados contra a corrupción do Consello de Europa), mesmo Foro Xudicial Independente (non o son todos?) e Xuíces para a Democracia (hainos contra ela?), veñen denunciando a falta de garantías e as graves inxerencias do executivo na independencia do poder xudicial, con especial incidencia no Tribunal Constitucional e no CGPJ. Pero non pretendo apoiarme neles para avalar a miña reflexión, senón aproximar a ese decisivo poder, endogámico ás veces e case sempre obstinado en manter formas, actitudes e criterios decimonónicos, á visión, errada ou non, que temos del os aspirantes á cidadanía.

Non é doado comprender que se condene a varios anos de cárcere os que esixen o dereito constitucional ao traballo que garanta a nosa dignidade, mentres os que atentan contra ela se paseen impunes tras saquear o erario público, basicamente alimentado polas rendas do traballo xeradas precisamente polos condenados.

Tampouco resulta asumible a redución á mínima expresión polo Executivo, por intereses puramente económicos, da xustiza universal, co silencio cómplice dos que debían denuncialo por tratarse dun atentado á universalidade dos dereitos humanos.

Máis enviciado, se cabe, resulta que moitos dos que ampararon a corrupción, por beneficio directo ou omisión consciente, ocupen cargos da máxima responsabilidade nos distintos gobernos do estado sen que a fiscalía, que pretensiosamente se denomina anticorrupción, adopte medida algunha, ou que esa mesma fiscalía pareza exercer de fiscal ou defensor en función da relevancia económica, social ou política do presunto/a corrupto/a.

Non resulta aberrante que a Reforma da lei reguladora do CJPJ se oriente a restarlle democracia interna e independencia co silencio cómplice deste poder? Non dá a impresión de que o fiscal xeral do Estado confunde estado e goberno? E a LOP, non restrinxe gravemente a intervención democrática da sociedade civil?

Algúns prebostes da Administración de Xustiza aducen ignorancia da «técnica xurídica» para explicar a indignación dos demandantes de cidadanía. Pero se a razón das dispares actitudes na persecución dos delitos ou na imposición de penas fose a aplicación desa «técnica», parece obvio que a lexislación na que se basean mutilaría a vía da equidade, pero facilitaría algún perverso subterfuxio que permite simultaneamente salvagardar os intereses dos poderosos e asañarse cos máis débiles.

Aínda concedéndolles aos lexisladores e aos xuíces o beneficio da dúbida sobre avesas intencións, a realidade é que non hai ningún responsable, xudicial ou político, que intente restaurar a nosa confianza e, o que é peor, o distanciamento da sociedade, que parece intrínseco ao exercicio destes poderes, provoca un medo, alimentado pola suposta arbitrariedade, que inmobiliza o aspirante a cidadán e blinda aqueles fronte a calquera intento de crítica, elevando a lei á categoría de verdade absoluta, confundindo legalidade e moralidade e afastando o dereito do ideal moral de xustiza.

Se os poderes aludidos emanan do pobo, como non vai ter dereito o pobo a esixir xustificación do uso que aqueles fixeron do poder que delegou neles? Non é unha concesión, é unha obriga dos poderes do Estado dar unha resposta racionalmente argumentada cun nivel máximo de intelixibilidade que despexe as dúbidas que nos atenazan e nos permita retomar o camiño cara á conquista da sempre postergada cidadanía plena e universal.

Publicado no Progreso o 7-11-2015

Unha democracia devaluada

Elías Pérez Sánchez

Vivimos nunha democracia procedimental absolutamente exigua que non axuda a comprender a esencia do propio sistema democrático. Cómpre lembrar algún dos valores e actitudes que subxacen á palabra “democracia”: a representación efectiva da oposición política, o control do sistema democrático pola cidadanía co fin de que non dexenere nun poder arbitrario, o respecto polas virtudes personais e públicas como a modestia, o afán de verdade  e a transparencia. Un dos grandes problemas da democracia contemporánea consiste en interpretala como procedemento, incorporando o pensamento único (hoxe, neoliberal) e excluínte, marxinando as críticas e satanizando aos críticos, diluíndo a asunción de responsabilidades, a esencia plural da cidadanía e o valor do diálogo na rúa.

Como reaccionar ante una situación que se pode catalogar como “democracia de malos usos”, “democracia inhóspita” na que o poder político neoliberal hai tempo que perdeu o sentido da dose? Recuperando a sociedade civil como eixo de calquer proxecto transformador da sociedade e do sistema político. Como ten dito Adela Cortina, o cidadán nunha comunidade democrática e aquel ó que se lle recoñecen e protexen un conjunto de dereitos e que garda tamén cara esa comunidade una relación de lealdade e de responsabilidade. Para afondar no carácter democrático é imprescindible que a cidadanía asuma activamente as súas responsabilidades convertíndose en protagonista dunha sociedade máis xusta e máis libre. Pero o poder político deberá lembrar, tamén, que a súa lexitimidade radica en servir ao pobo que é precisamente o que o elixe.

Na actual situación de clara involución social e política é necesario rexenerar e revitalizar a democracia a través da sociedade civil pedindo canles políticos e institucionais máis abertos que faciliten a participación activa e deliberativa da cidadanía. É necesario, logo,  radicalizar o ideal democrático e convertir ao “cidadán votante” en “cidadán participante, contestatario e mobilizado” ante a ausencia de dereitos e liberdades básicas e ante o poder político arbitrario e dogmático. Cómpre, tamén, recuperar a concepción da democracia moral e pedagóxica, a democracia como actitude ética e escola de liberdade e autonomía dos cidadáns. Por iso tamén é indispensable non esquecer a importancia da educación moral coa finalidade de reforzar e mellorar as virtudes cívicas dos futuros cidadáns. Non debemos esquecer que a cantidade de poder que o Estado exerce sobre a cidadanía é inversamente proporcional ao desenvolvemento moral dos individuos.

Publicado no Progreso o 31-10-2015