Explotación laboral

Mar Carballo Cela

A mediados do século XIX o diputado a Cortes ourensán Urbano Feijóo Sotomayor puxo en marcha, co beneplácito real, a Compañía Patriótico Mercantil coa intención de axudar ós seus compatriotas galegos pobres á vez que favorecer a economía da Cuba colonial. O experimento consistíu no monopolio para introducir na Illa de Cuba a traballadores galegos durante 15 anos, incorporándoos nas empresas azucareiras e cafeteiras, xa que a prohibición do tráfico de escravos africanos requería agora facerse con man de obra barata. Isto permitiría, ademais, “branquear a poboación” da zona para impedir a súa “perigosa africanización”. Con este propósito partiron dos portos galegos 1.742 braceiros cuns contratos laborais inhumanos, aceptando condicións que ían desde o maltrato físico ata xornadas de 16 horas. O certo é que o espírito emprendedor do tal Urbano levouno a ver o píngüe negocio que supoñía aproveitarse da extrema necesidade dos desposuídos  dun sistema abusivo e inxusto na súa terra.

Estamos no contexto europeo do capitalismo industrial e a súa expansión. Casos como este non eran nin moito menos excepcionais, senón a base sobre a que se construíu dito sistema, substituíndo escravos por traballadores formalmente libres que máis ben podían ser definidos como os escravos da nova era industrial da producción en cadea.

Este tipo de relación laboral indecente, amparada por unha legalidade ó servizo dos ricos, foi unha constante ó longo da historia do capitalismo, obrigando ós traballadores a duras loitas reivindicativas pola súa supervivencia e dignidade. Só basta volver a mirada a datas moito máis recentes, ós anos 60, para atopar de novo a emigrantes españois fletados en trens, esta vez cara á Alemaña, resignados a vivir en barracóns a pe de fábrica nos que poder descansar o maltreito corpo despois de interminables xornadas.

Estas prácticas afondan as súas raíces nas orixes mesmas da industrialización: nos séculos XVIII e XIX  en Inglaterra, as “actas de cercamento” obrigaban ós campesiños a comprar as terras que nese momento traballaban en réxime comunitario. A imposibilidade de facer fronte a estes custos deixou tras de si unha gran masa de desposuídos cuxa única oportunidade de sobrevivir era aceptar o traballo que a industria nacente necesitaba, un traballo en condicións abusivas amparado pola legalidade que protexía os intereses dos grandes propietarios. A partir de aquí a historia repítese: xentes desposuídas, sen ningún tipo de representación política, ó servizo dos ricos que tomaban os parlamentos.

Pero é que na actualidade, as grandes multinacionais que deciden o destino do mundo seguen impoñendo as condicións políticas que máis lles favorecen para sustentarse e medrar ó amparo de relacións laborais infames en todo o planeta. E a deriba laboral á que estamos asistindo nos últimos tempos en Europa non é máis que un anticipo dos plans que teñen para a futura clase traballadora: render máis e máis aló do que o corpo e a mente poden dar. Tal parece que non se tivese intención de desvincularse da orixe etímolóxica da palabra “traballo”, que fai referencia ó sufrimento do corpo, “tripalium”: xugo feito con tres paus onde amarraban ós esclavos para azoutalos.

Publicado no Progreso o 20-2-2016

Tríptico do IV Foro Galego de Filosofía

Filosofía e Progreso

M. A. Martínez

 

Os días 17, 18 e 19 de febreiro celébrase o IV Foro de Filosofía da cidade de Lugo organizado polo Grupo Doxa de Filosofía. O  tema deste ano é “Filosofía e progreso”. O título non é casual. A día de hoxe hai un bloqueo (político) da potencialidade revolucionaria (crítica) da idea de progreso. Tamén un ataque (gobernamental) á filosofía. Son fenómenos correlativos. A idea de progreso redúcese a perfeccionamento tecnolóxico. A filosofía sufre restricións moi graves no seu exercicio público. Quen rexeita a filosofía soe negar a posibilidade do progreso moral (nas persoas) e político (nas sociedades). Pensemos no actual declinar das ideas de ben común e xustiza. E no sorriso escéptico que esperta a idea dunha sociedade mellor. Individualismo e cinismo son os seus efectos. Que relación existe entre progreso social e filosofía? Como contribúe a filosofía ao benestar colectivo?

Progresar é crear novas posibilidades de vida boa para as persoas. Tamén é dispoñer de capacidade de resistencia contra o mal moral, o horror político, a asneira asociada á corrupción transversal. O progreso é filosófico. Por que?

1. Nas sociedades existe engano, trampa, mentira. Mais quen se compromete a buscar, examinar e argumentar a verdade asume un compromiso filosófico. Chomsky, Vattimo, Adela Cortina, Lledó, Sádaba, entre outros, instan a dicir a verdade. Desmontar argumentos falsos é unha disposición que se aprende grazas á filosofía. Resulta de proveito para a sociedade. De tal xeito, a filosofía impregna o auténtico ethos profesional de calquera profesión (médico, científico, xornalista, etc).

2. As pseudociencias (astroloxía, economía neoclásica, cosmoloxía creacionista, revisionismo histórico, parapsicoloxía, entre outras) e pseudosaberes (coaching, mercadotecnia, “bloguerismo”, por dicir algúns) teñen éxito. Son discursos que non se someten a proba, cometen fraudes, son dogmáticos, rexeitan a crítica, os seus principios son incompatibles cos máis seguros da ciencia, só buscan a rendibilidade económica, obstaculizan a investigación da verdade. A filosofía deita luz sobre estas manipulacións. Nesta tarefa o filósofo Mario Bunge xa foi galardoado con vinte doutoramentos honoris causa.

3. Todos os saberes están sacudidos por controversias que teñen unha forte compoñente filosófica. Problemas lóxicos, como os da estrutura das argumentacións en neuroloxía e computación; éticos, como a eutanasia e a experimentación animal; políticos, como o uso da enxeñería social para a organización e gobernanza da sociedades. Neles filosofía e ciencia solápanse. A filosofía amplía horizontes, establece pontes entre dominios científicos diferentes creando novos obxectos, disciplinas e argumentos. Lembremos o impacto mundial da reflexión lóxica de Saul Kripke, ética de Peter Singer e política de Martha Nussbaum.

A filosofía é creación de pensamento. Tamén innovación que establece novos niveis de consciencia crítica e autoconsciencia. De aí as súas repercusións nas sociedades da información e a comunicación: atravesa as artes, a ciencia, a técnica; penetra na moral persoal e impulsa á práctica da democracia; axuda a loitar contra a corrupción política e social. É un refuxio para a verdade e a liberdade. Inspira, xa que logo, un novo xeito de progreso social. Todos estamos convidados a pensar nel.

Publicado no Progreso o 13-2-2016

Woodstock

Xosé Ramón Cando Vázquez

Conta Platón que, co gallo de festexar ao dramaturgo Agatón, reuníranse, tempo atrás, persoeiros prestixiosos da cultura de Atenas nun banquete no que, rematada a comida e correndo o viño en abundancia, os presentes decidiron pronunciar, sucesivamente, discursos en louvanza do deus Amor. Non e propósito deste artigo enguedellarse coas distintas aportacións  surxidas en tan memorable ocasión senón utilizala como pretexto para traer aquí outra forma de banquete que tamén tivo lugar fai uns cantos anos e que, igualmente, resultou un acontecemento digno de ser lembrado. Entre ambos hai escasas coincidencias pero, se cadra, convén poñelas de manifesto porque Woodstock 1969 tentou tamén facer unha louvanza coral do amor, con mais de medio millón de persoas. Así mesmo, a intensidade do panexírico gardaba relación, en ambos casos, co consumo de substancias que, en maior ou menor medida, alteraban a conciencia dos presentes.

O festival de Woodstock ao que se fai referencia figura como o mais salientable de todos os que se teñen producido, o mais sentido, o mais estudado e o que xerou unha maior ansia de repetición. Seguramente non foi o mellor canto a calidade dos e as actuantes (O cartel do de Monterrey 67 era mais impresionante), o escenario era bastante mellorable, a calidade do son non era, precisamente, exquisita e, en xeral, a organización, probablemente desbordada pola inesperada cantidade de público, foi incapaz de prestar os servizos que serían precisos. Haberá que buscar logo a causa do seu suceso noutros parámetros que, seguramente, teñen menos a ver co aparente do festival e mais con posicións ideolóxicas e, sobre todo, con disposicións de carácter mais emotivo que racional.

En Woodstock eclosiona a cultura hippie que se viña desenvolvendo na segunda metade da década, dende os seus inicios en San Francisco. Hai autores que vinculan este movemento coa filosofía de Marcuse, en concreto, coas súas obras “O home unidensional” e de xeito mais directo con “Eros e civilización”. Por certo que, xa xubilado, Marcuse comezou en 1965 o seu labor docente na universidade de San Diego (California). É ben coñecida a cualificación de freudomarxista que se aplica a este filósofo, integrante da Escola de Frankfurt da que foi un dos iniciadores, cualificación que obedece a súa teima pola superación do traballo alienado e pola desaparición das represións de carácter sexual que, a diferenza de Freud, non considera imprescindibles para a estabilidade social.

Unha das críticas que de maneira mais reiterada se ten feito da cultura que en Woodstock se expresa cun formidable impacto social é a da súa inadaptación. Os defensores desa cosmovisión manifestaban que estaban un pouco fartos de pensar racionalmente (racionalidade instrumental?), como, ao seu xuízo, esixía o modo de vida establecido e pretendían substituír este pensar polo sentir, na dobre acepción de sensación e sentimento. Esta pretensión de sentir mostrou a súa ausencia de límites no emprego de sustancias estimulantes e/ou alucinóxenas que se revelarían como extraordinariamente tóxicas para a saúde e que se converterían nunha das razóns da decadencia dunha cultura que, no tempo de  maior esplendor, contou coa participación de varios millóns de persoas esparexidas por todo o mundo.

Compre interrogarse se a mencionada inadaptación era, na súa totalidade, un erro tan grande como se quixo mostrar dende a sociedade benpensante ou hai algo que se pode (se debe) rescatar. Sen poder afondar aquí na cuestión, o certo e que a adaptación, bendecida (sempre a maldición das palabras!) polos que nos dirixen, semella ter importantes “disfuncións” que permiten que nos encamiñemos ao desastre mais absoluto dacabalo de dúas bombas de destrución masiva como son o deterioro do noso medio vital de supervivencia e a ameazadora desigualdade social que, perseverantemente, incrementamos cunha teimosía miope alimentada pola avaricia ilimitada duns cantos.

Publicado no Progreso o 6-2-2016

IV Foro Galego de Filosofía

«Ni tan racionales ni tan importantes»

Carlo R. Sabariz

Lo bueno que tienen la filosofía y la ciencia, cuando trabajan juntas, es que nos ayudan a desmontar los falsos mitos que continuamente intentan vendernos como grandes verdades. Uno de esos mitos es el que dice: “Los humanos somos seres racionales, y esto es lo que nos distingue de los animales”. Bueno, aunque nos joda, ni esa racionalidad ni esa diferencia cualitativa respecto a los animales están tan claras. Ser racional significa poseer la facultad del entendimiento y actuar en base a razones. Pero, ¿razonamos siempre antes de tomar una decisión o acometer una acción? ¿No actuamos la mayoría de las veces o bien por impulsos o bien por rutina, por lo que nos gusta o atrae, o en función de lo que acostumbramos a hacer o está permitido? Solo ocasionalmente, sobre todo cuando nos encontramos con una nueva situación y un nuevo problema, es que nos ponemos a reflexionar. Esto es esporádico, y la mayoría de las veces, principalmente en el ámbito de las relaciones personales, primero actuamos, y si acaso, después pensamos en las razones (o excusas) que justifican esas acciones.

Es común también decir que los animales no son racionales. Yo no sé cómo ni cuánto piensan, pero siempre veo que actúan con mucho sentido. Por ejemplo, si atacan, solo lo hacen por dos razones: o porque la víctima es el eslabón anterior en la cadena alimenticia, o porque se ven amenazados y atacan para defenderse. Sin embargo, las razones o motivos del humano para ejercer la violencia son tan inextricables como los caminos que supuestamente conducen al Señor. Ahora sabemos que a la hora de actuar con respeto hacia los demás intervienen mucho más la capacidad de empatía, o la sympatheia, que la razón.

Darwin, aunque no fuera su intención, devolvió al humano al reino animal con su teoría de la adaptación y la selección natural; Marx le reveló que su forma de pensar está determinada por las condiciones socio-económicas en las vive; Nietzsche le anunció “La muerte de Dios”, el reconocimiento de que no existe nada transcendente y que es el propio humano el que crea sus valores y sentidos; Freud, con su estudio del subconsciente y la influencia que este ejerce en el comportamiento le descubrió su lado oscuro; Einstein le mostró que malamente se pueden buscar absolutos si hasta el tiempo es relativo a la velocidad del sistema. Estos son solo algunos de los pensadores que han contribuido a bajarle los humos al bípedo desplumado, en especial, al colectivo históricamente más engreído del gallinero: el varón blanco occidental.

Estos toques de atención debieran haber servido para que el humano deje de verse como el centro del universo. Creo que el sentirse demasiado importante es altamente perjudicial para la salud de las relaciones personales y para la salud del propio planeta. En este punto, comparto la recomendación del filósofo estadounidense Richard Rorty: Una dosis de ironía y escepticismo siempre vienen bien. Nos iría mucho mejor si no nos tomásemos tan en serio, al fin y al cabo, somos lo que somos principalmente por una serie de coincidencias y circunstancias azarosas.

Publicado no Progreso o 30-1-2016

Obedecer a lei

José Domingo de Prada

 Obedecer a lei? É este un deses dilemas cruciais, aos que se enfrontan as nosas sociedades. É, ademais, un dilema propio de sociedades democráticas. Nos totalitarismos a lei cúmprese sen discutila, so pena de graves consecuencias para o infractor, quen pode adquirir, polo mesmo, un rango moral superior. Nas democracias, en cambio, a lei é continuamente  criticada e moitas veces rexeitada. Por qué ocorre isto? Hai varias razóns:

1. Polo exercicio da liberdade, tanto individual coma social. A democracia permite, lexitimamente, cuestionar a lei. Máis aínda, é bo facelo, pois a lei xorde da vontade e da lexítima capacidade lexislativa doutros compoñentes da sociedade, cos que non temos por qué concordar. Debemos exercer a nosa liberdade cuestionando a lei cando entendamos, simplemente, que é mellorable.

2. Pola súa convencionalidade. Nunha democracia, non hai nin leis absolutas, nin indiscutibles. Son froito de acordos, eleccións ou consensos entre individuos (se son imposicións de grupos de presión xa non é democracia, aínda que se manteña o nome). Ata as constitucións ou os Dereitos Humanos son revisables, en principio e de facto.

3. Pola irracionalidade dos que ditan ou reciben a lei. As veces a lei se fai ou se recibe de forma visceral, valorando máis quen a fai que o que poida dicir. Leis sensatas foron rexeitadas pola tripa partidista, e outras insensatas impostas polo mesmo sistema visceral.

4. Pola oposición de intereses dos compoñentes das sociedades. Suponse que a lei busca o ben común, nomeado como Xustiza en ocasións, pero en sociedades plurais este nin é único, nin igual para todos e os distintos grupos sociais loitan entre si para impor os intereses propios no peor dos casos, ou a súa lectura do ben común no mellor.

5. Polo abismo entre o espírito e a letra da lei. Unha cousa é o que se di e outra o que se quere dicir ou o que se interpreta que se di ou o que se querería dicir. A lei rara vez é clara, e si, abondosa en ambigüidades e difícil de particularizar.

6. Pola ductilidade da lei, que pretendería ser cumprida polo convencemento máis que pola imposición. De ser así, devén  obriga en conciencia, case lei moral. A lei democrática debería obrigar en conciencia e non por imposición.

7. Pola caducidade da lei, da que non só sabemos cando se ditou, senón tamén que perderá vixencia máis cedo que tarde, cando non ven xa coa data de caducidade incluída. Non temos leis inmemoriais, nin preceptos eternos.

Así, obedecer a lei nunha sociedade democrática é supeditarse un mesmo ao ordenamento xurídico establecido, á vez que se pode estar loitando contra ese mesmo ordenamento. Se a lei simplemente se impón, non estamos nunha democracia. Se sinxelamente non queremos cumprila, non somos demócratas.

Nas nosas sociedades posmodernas, líquidas, cultas, virtuais  e asentadas na opulencia do consumo e do desexo (aínda que esteamos en crise), o de cumprir a lei cando non nos gusta ou cando non nos interesa, estase a converter nun serio problema, problema que non é novo. Tiveron que enfrontarse a el na democracia ateniense cando sofistas, demagogos, relativistas, tiranos  ou ditadores rexeitaban o cumprimento das leis cando non lles interesaba ou non lles apetecía aducindo que eran leis convencionais, caducas, interesadas, coercitivas, irracionais, alleas, partidistas,... sóalles? O asunto solucionouse con máis de dous mil anos de ostracismo para a democracia (se é que algunha vez se recuperou).

Publicado no Progreso o 23-1-2016